Ամենավտանգավորը՝ իշխանության հետ սերտաճած մենաշնորհն է

«Մոնոպոլիան միշտ չի վատը: Եթե այն բնականոն, մրցունակ դաշտում է, ոչ թե ադմինիստրատիվ ռեսուրսի հաշվին»: Ըստ Լևոն Զուրաբյանի՝ Կարեն Կարապետյանի այս միտքը մենաշնորհի ապոլոգիա և պաշտպանություն է: Անշուշտ, բոլորն էլ գիտեն, որ մոնոպոլիան վատ բան է, սակայն ոչ բոլորն են հասկանում, որ հատկապես փոքր շուկաներում առանց մենաշնորհների էլ հնարավոր չէ:

Հիշեցնենք, որ Նոր Սահմնադրության հոդված 33.1-ում նշվում է «Շուկայում մենաշնորհ կամ գերիշխող դիրքի չարաշահումը և անբարեխիղճ մրցակցությունն արգելվում են: Մրցակցության սահմանափակումը, մենաշնորհի հնարավոր տեսակները եւ դրանց թույլատրելի չափերը կարող են սահմանվել միայն օրենքով, եթե դա անհրաժեշտ է հանրության շահերի պաշտպանության համար»:

Խորհրդային տոտալ մենաշնորհային տնտեսությունը թոթափած Հայաստանի համար, անշուշտ դեռևս շատ ժամանակ է պետք ձերբազատվել տնտեսության մեջ դրա դրսևորումներից: Ցավոք սրտի, մեր երկրում մենաշնորհները սովորական երևույթ են դարձել տարբեր բնագավառներում՝ գազամատակարարում, էլեկտրամատակարարում, ջրամատակարարումը, երկաթուղային տրանսպորտը, որոշ ապրանքների ներկրում և այլ ոլորտներ:

Եթե, մի կողմ դնենք բնական մենաշնորհները, ապա ունենք ոլորտներ, որտեղ դրանց առկայությունը իսկապես վտանգավոր է, այդ թվում նաև այդ ոլորտներում գերակա դիրք ունեցող տնտեսավարողների պարագայում: Խոսքը վերաբերվում է հատկապես մի շարք ապրանքների ներմուծմանը: Ըստ Համաշխարհային բանկի ուսումնասիրությունների՝ Հայաստանը ԱՊՀ երկրների շարքում ունի ամենամոնոպոլիզացված տնտեսությունը: Ապրանքային շուկայում շրջանառության մոտ 40% բաժին է ընկնում գերիշխող դիրք զբաղեցնող տնտեսվարող սուբեյկտներին: Գերիշխող է համարվում այն սուբյեկտը, որը տիրապետում է շուկայի 30%-ին:

Բնական մենաշնորհներից բացի, կարող են լինել մենաշնորհային կառավարման այլ դեպքեր, օրինակ պետական մենաշնորհը, երբ պետության (կամ պետական ձեռնարկության) ձեռքին է գտնվում որևէ ապրանքի արտադրության կամ ծառայության մոնոպոլիան: Կամ ասենք, մասնավոր մենաշնորհը (հայրենական կամ օտարերկրյա), որը գործում է պետության թույլտվությամբ: Շատ դեպքերում պետական մոնոպոլիայի նպատակահարմարությունը վիճելի է, սակայն որոշ դեպքերում կարող է արդարացված լինել:

Օրինակ, հիմա էլ շատ են հնչում կարծիքներ ալկոհոլային խմիչքների արտադրությունը և վաճառքը պետական վերահսկողության տակ առնելու անհրաժեշտության մասին, որի նպատակը այդ ոլորտից ստացվող եկամուտների կենտրոնացման հաշվին պետության եկամուտների ավելացումն է: Նման առաջարկություններ են հնչում նաև հացամթերքների արտադրության և վաճառքի, կամ օրինակ լոտոնների և վիճակախաղերի կազմակերպման մոնոպոլացման վերաբերյալ: Լւորջ հիմնավորումներ կան նաև ամբողջ հանքարդյունաբերության, կամ նրա մի ճյուղի, օրինակ՝ ոսկու արդյունահանման պետական մոնոպոլացման վերաբերյալ: Անշուշտ, այստեղ վիճելի դրույթներ կան և մենաշնորհը, կարող է արդարացված կարող է լինել մեր պայմաններում գտնվող երկրների համար:

Այստեղ, բոլոր դեպքերում էլ խնդիրը արդյունավետ կառավարման մեջ է: Հենց էֆեկտիվ կառավարում ունեցող պետությունը պետք է ապահովվի, որպեսզի չեզոքացվի մենաշնորհի բացասական հետևանքները կամ չչարաշահվի գերիշխող դիրքը, իսկ տնտեսության մեջ սահմանվեն հավասար պայմաններ:

Իհարկե, ամենավտանգավորը իշխանության և կրիմինալի սերտաճման արդյունքում ձևավորված մենաշնորհները և գերակա դիրքեր ունեցող ընկերություններն են, հենց որին էլ ուղղղված են հասարակության քննադատությունները և որի արմատախիլ անելուն էլ պետք է ուղղված լինեն բոլորի ջանքերը: Այստեղ, այնքան էլ կարևոր չէ՝ օրենքի շրջանակներում, թե օրենքից դուրս ձևավորված մենաշնորհների մասին է խոսքը: Մեծ ազդեցություն ունեցող կրիմինալը կամ օլիգարխիան նույնպես կարող է ցանկացած մենաշնորհ օրինականացնել: Հենց այսպիսի մոնոպոլիաներն են ամենահրատապ խնդիրը, քանի որ այն հարվածում է մեր տնտեսության «ողնաշարին»՝ բոլոր բացասական հետևանքներով հանդերձ:

Վերջում նշենք, որ նոր սահմանադրության պահանջներին համապատասխան, մրցակցության սահմանափակումը և մենաշնորհի հնարավոր տեսակները պետք է սահմանվեն նոր օրենքում, այսինքն, պետք է նշվի, թե կոնկրետ որ ոլորտներում է մենաշնորհները թույլատրելի և ինչով են դրանք հիմնավորված, ինչպես նաև, թե որ ընկերությունները իրավունք ունեն մենաշնորհային դիրք գրավել և ինչու։ Պետք է օրենքում, հստակ նշվի նաև, թե խախտումների համար ինչպիսի հայեցակարգով և տրամաբանության են պատիժներ սահմանվելու: