Ժողովրդավար Թուրքիան կարող է լինել ԵՄ-ում
Նոյեմբերի 22-ին Եվրոպական դիվանագիտության ղեկավար Ֆեդերիկա Մոգերինին եւ Եվրոպական հարեւանության քաղաքականության եւ ընդլայնման բանակցությունների հարցերով հանձնակատար Յոհաննես Հանը Անկարայում էին՝ Թուրքիա-ԵՄ բարձր մակարդակի հանդիպման: Ընդ որում, եվրոպացի պաշտոնյաներին չի ընդունել Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը: Ըստ թուրքական «Ջումհուրիյեթ» պարբերականի՝ հանդիպման չկայանալու պատճառը Էրդողանն է, որը մերժել է Մոգերինիին եւ Հանին ընդունելու առաջարկը, չնայած նրան, որ գտնվել է Անկարայում եւ օրակարգում անհետաձգելի հանդիպումներ չի ունեցել: Մոգերինին եւ Հանը հանդիպել են Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Մեվլութ Չավուշօղլուի եւ նրա տեղակալ Ֆարուք Քայմաքիի հետ:
Բանակցությունների ընթացքում քննարկվել է Իրանի միջուկային համաձայնագրի պահպանման անհրաժեշտությունը, ինչպես նաեւ Թուրքիայի՝ ԵՄ-ին անդամակցելու հարցը: Բացի դրանից կողմերը ողջունել են սիրիական Իդլիբի վերաբերյալ Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի հուշագրի կատարումը:
ԵՄ-ի եւ Թուրքիայի ներկայացուցիչները բանակցությունների արդյունում ընդունված համատեղ հայտարարության մեջ անհրաժեշտ են համարել, որպեսզի Իրանը շարունակի ստանալ Գործողությունների համատեղ համապարփակ ծրագրից բխող տնտեսական օգուտներ: Այլ կերպ ասած, նրանք դեմ են արտահայտվել Իրանի դեմ պատժամիջոցներին, ինչն, ըստ էության, հավելյալ լարում է ԱՄՆ-ի հետ հարաբերություններում:
Թուրքիայի՝ ԵՄ-ին անդամակցելու վերաբերյալ բանակցությունները դադարեցվել էին ս. թ. հունիսին: Եվրոպայի Խորհուրդը կասեցրել էր նաեւ Թուրքիայի եւ ԵՄ-ի միջեւ մաքսային միության ամրապնդումը: Դա տեղի էր ունեցել Էրդողանի՝ նախագահ ընտրվելուց հետո եւ կապված էր ընտրությունների ընթացքում տեղի ունեցած խախտումների եւ երկրում ժողովրդավարության զգալի նահանջի հետ:
Իսկ վերջին հանդիպումը կարելի է դիտարկել որպես բանակցությունների վերսկսում, թեեւ դրա ընթացքում էլ զգացվում էր որոշակի լարվածություն ԵՄ-ի հետ ինտեգրացիոն գործընթացի առումով: Չավուշօղլուն հայտարարել էր, որ Թուրքիայի ընթացքը դեպի ԵՄ խաթարող «քաղաքական խոչընդոտները» անթույլատրելի են:
«ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցությունը բացառող հայտարարությունները որեւէ օգուտ չեն բերում»,- հայտարարել է նա՝ հավելելով, որ Թուրքիային ԵՄ չընդունելը, ոչ ավել, ոչ պակաս, «խանգարում է Եվրամիության բարգավաճմանն ու քաղաքական կայունությանը»:
Հարկ է նշել, սակայն, որ Թուրքիան դեռեւս օգոստոսին էր վերսկսել շարժումը դեպի Եվրամիություն: Շուրջ երեք տարվա ընդմիջումից հետո տեղի էր ունեցել «Բարեփոխումներին հետեւող խմբի» նիստը, որի արդյունքներով որոշվել էր արագացնել ԵՄ-ին անդամակցելու համար անհրաժեշտ բարեփոխումների իրականացումը: Հաջորդ նիստը նախատեսվում է դեկտեմբերի 11-ին, որի ընթացքում կենտրոնական կլինեն դատական համակարգի եւ մարդու իրավունքների վերաբերյալ հարցերը: Դրանք, թերեւս, ամենախնդրահարույց կետերն են Թուրքիա-ԵՄ հարաբերություններում եւ հենց դրանց վերաբերյալ Անկարայում մտահոգություններ հնչեցին Մոգերինիի եւ Հանի կողմից:
Յոհաննես Հանը Անկարայում հայտարարել էր, որ խորապես մտահոգված է թուրքական բանտերում կալանավորված բազմաթիվ լրագրողների եւ գիտնականների ճակատագրով, իսկ Ֆեդերիկա Մոգերինին հույս էր հայտնել, որ ժողովրդադեմոկրատական կուսակցության ղեկավար Սալահեդդին Դեմիրթաշը հնարավորինս շուտ ազատ կարձակվի: Վերջինս 2016 թ. նոյեմբերից բանտում է, նրան մեղադրում են Թուրքիայում արգելված «Քրդստանի աշխատավորական կուսակցության» հետ կապերի համար: Ավելի վաղ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը ապօրինի էր համարել Դեմիրթաշի կալանքի ժամկետի երկարաձգումը, ինչին ի պատասխան Էրդողանը հայտարարել էր, որ ՄԻԵԴ-ի վճիռները իր երկրի վրա չեն անդրադառնում:
ԵՄ-ի համար ոչ պակաս խնդրահարույց է Թուրքիայի դատական համակարգը: Երկրի բոլոր դատավորներին նշանակում է նախագահը, ինչը անթույլատրելի է եվրոպական ժողովրդավարության տեսանկյունից: Քրեական պատասխանատվությունը, օրինակ, նախագահին վիրավորելու համար եւս չի խոսում Թուրքիայի ժողովրդավար երկիր լինելու մասին:
Հաշվի առնելով վերոնշյալ խնդիրները եւ վերջին տարիներին Էրդողանի ավտորիտար իշխանության ամրապնդման միտումը՝ կարելի է ենթադրել, որ մոտ ապագայում կտրուկ առաջընթաց Թուրքիայի՝ ԵՄ-ին անդամակցելու հարցում չի լինելու: Այդուհանդերձ, դա չի նշանակում, որ Թուրքիան եւ ԵՄ-ն հեռանկարային հատման կետեր չունեն:
Թուրքիա-ԵՄ տնտեսական համագործացությունը բավական սերտ է, սակայն քաղաքական առումով Թուրքիան շատ հարցերում դուրս է մնում եվրոպական քաղաքականությունից: Այս տեսանկյունից անհրաժեշտություն կա տնտեսական համագործակցութունը նաեւ քաղաքական դաշտ տեղափոխելու: Եւ այդ համագործակցությունը կարող է հակաամերիկյան բնույթ ստանալ:
2019 թ. նախատեսվում է ավարտին հասցնել Ռուսաստանից Գերմանիա ձգվող «Հյուսիսային հոսք 2» գազատարը, ինչն ավելի մեծ կախվածության մեջ կդնի Եվրոպան ռուսական գազից: Դրա հանդեպ կտրուկ բացասական է տրամադրված ԱՄՆ-ն, ինչը բնական է, քանի, որ այն ձգտում է սեփական հեղուկացված գազը վաճառել Եվրոպայում:
Հաջորդ տարի նախատեսվում է նաեւ ավարտին հասցնել Ռուսաստանից Թուրքիա ձգվող «Թուրքական հոսք» գազատարի կառուցումը: Այն Բալկաններով դեպի Եվրոպայի խորք շարունակվելու հեռանկար ունի: Այդ հեռանկարի իրականություն դառնալու՝ Եվրոպայի, Թուրքիայի եւ Ռուսաստանի համատեղ էներգետիկ շահերի համընկնման պարագայում, Թուրքիան կարող է եվրոպական քաղաքականությունում ակտիվ մասնակցության հայտ ներկայացնել, եթե, իհարկե, պատրաստ լինի թեկուզ կոսմետիկ ժողովրդավարացման:
