Ռուբեն Բաբայան. «Վաղ թե ուշ «ականները» պետք է սկսեին
Համակարգային ճգնաժամը. 30 տարի՝ առանց բարեփոխման
Թատրոնների շուրջ և դրանց ներսում առկա խնդիրները Ռուբեն Բաբայանը դիտարկում է մեկ հարթության մեջ՝ «թատերական ոլորտի համակարգային ճգնաժամ»:
«Ցավոք, թատերական ոլորտն իր կազմակերպչական, կառուցվածքային ղեկավարման տեսանկյունից վերջին 30 տարվա ընթացքում որևէ բարեփոխման չի ենթարկվել: Ուշ թե շուտ նշված հանգամանքը պետք է իր վատ հետևանքները թողներ: Թատրոնները ղեկավարվում են որպես պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն (ՊՈԱԿ), և բացարձակապես հաշվի չի առնվում թատրոնի ստեղծագործական գործի բնույթը: Իսկ այն բազմաթիվ օրենսդրական ակտերը, որոնցով կարգավորվում է թատրոնի աշխատանքը, որևէ կապ չունեն ստեղծագործական բնույթի հետ: Վաղ թե ուշ այդ «ականները» պետք է սկսեին «պայթել», քանի որ նորմալ մեխանիզմ չկա, թե ինչպես են նշանակվում թատրոնի գեղարվեստական ղեկավարները: Բացի այդ, ղեկավարման տեսակետից թատրոնների միջև տարբերություն չկա, որովհետև, բոլոր դեպքերում, յուրաքանչյուր թատրոնի գլխին կանգնած է արվեստագետ՝ իր որոշակի գեղագիտական մոտեցումներով, կազմակերպչական ունակություններով»,–ասաց Ռ. Բաբայանը:
Մեր զրուցակիցը նշված խնդիրների պարագայում դրական կանխատեսում չունի:
Թատրոններն ընկալվում են որպես հիմնարկներ. որո՞նք են կարևոր հարցերը
«Շատ տխուր օրեր են մեզ սպասվում: Եվ այս պարագայում պետությունը երկու շատ կարևոր հարցերի պետք է պատասխանի: Առաջին՝ մեզ թատրոն պե՞տք է, թե՞ ոչ… Միգուցե մեր հասարակությունը չունի՞ դրա կարիքը, կամ պետությունը կարծում է, որ թատրոնի կարիքը չկա՞: Երկրորդ՝ ամենակարևոր հարցը. ինչո՞ւ են մեզ պետք թատրոնները: Մինչև մենք չպատասխանենք նաև հարցին, թե ինչո՞ւ է մեզ պետք թատրոնը, մենք որևէ լուծում չենք փորձի գտնել: Եթե թատրոնը պետք է զուտ որպես զվարճանք, միգուցե այդ ժամանակ կարելի է հույսը դնել ինքնաֆինանսավորվող թատերական խմբերի վրա, որոնք շատ մեծ հաջողությամբ գործում են: Բայց եթե թատրոնին վերագրում ենք շատ կարևոր՝ հասարակության՝ ավելի քաղաքակիրթ, հանդուրժող լինելու գործառույթները, այդ պարագայում պետք է հասկանանք թատրոնի հանդեպ վերաբերմունքը: Նախ՝ ինչպե՞ս են ղեկավարվելու թատրոնները թե՛ ֆինանսական, թե՛ կառուցվածքային տեսանկյունից: Ինչպե՞ս է առաջին պլան գալու ստեղծագործող մարդը, որովհետև այսօր պետության կողմից թատրոններն ընկալվում են որպես հիմնարկություններ: Եթե տեսնեք, թե ամբողջ օրն ինչպիսի գրագրությամբ ենք մենք զբաղված… տարբեր սխեմաներ, հաշվետվություններ նկարել, ուղարկել և այլն: Այնպիսի տպավորություն է, որ այն մի հիմնարկ է, որին ժամանակ առ ժամանակ տրվում է առաջադրանք՝ ներկայացրեք ա՛յս, ա՛յս պարամետրերով ինչ–որ գործողություններ: Եվ բացարձակապես որևէ մեկին չի հետաքրքրում՝ ինչո՞վ ես դու զբաղված»,–ասաց նա՝ ընդգծելով, որ եթե հաշվի չի առնվում ոլորտի առանձնահատկությունը, ուշ թե շուտ փաստերի առաջ կանգնելն անխուսափելի է դառնում:
«Ընդհանրապես թատրոնը շատ լուրջ և բարդ մեխանիզմ է, որին պետք է լուրջ մոտենալ: Այստեղ յուրաքանչյուրը մի անհատականություն է: Այդ մարդիկ շատ դժվար են միանում ու ենթարկվում մեկ կարևոր ձեռքի հեղինակությանը և գեղագիտությանը: Իսկ այդ բարդ մեխանիզմի խնդիրները մենք փորձում ենք վարչարարական մեթոդներով լուծել»,–ընդգծեց մեր զրուցակիցը:
Մասնագետների հետ խորհրդակցելն ամոթ չէ, ամոթ է չիմանալն ու որոշում կայացնելը
Ռուբեն Բաբայանը ճգնաժամի լուծման իր պատկերացումն ու ուղղությունն ունի, որտեղ առաջնայինն ամենևին օրենսդրական կարգավորումները չեն. «Առաջին հերթին պետք է հաշվի նստել ոլորտի մասնագետների հետ: Որևէ պաշտոնյա չի կարող ասել, որ ինքը տիրապետում է այնպիսի բարդ ոլորտի, ինչպիսին մշակույթն է՝ իր բոլոր ուղղություններով: Մասնագետների հետ խորհրդակցելն ամոթ չէ, ամոթ է չիմանալն ու որոշում կայացնելը»:
Արվեստի վաստակավոր գործիչը հիշում է՝ դեռ մոտ 15 տարի առաջ սկսեցին թատրոնի մասին օրենք գրել: Նա ևս հանձնաժողովի կազմում էր:
«Հատուկ կետեր էինք ավելացվում, հետո ֆինանսների նախարարության կողմից այդ կետերը հանվում էին: Ֆինանսների նախարարությունը թատրոնն ընկալում է որպես մի ծախսատար հիմնարկ, որից որևէ օգուտ չկա: Դա իրենց մոտեցումն է, այստեղ իրենց մեղադրել պետք չէ, որովհետև այնտեղ ֆինանսիստներ են, մարդիկ, որոնք ամեն ինչ սովոր են չափել հենց այդ չափանիշներով:
Այստեղ, իհարկե, պետք է մեծ դեր կատարեր մշակույթի նախարարությունը, որը պետք է լիներ ոչ թե կառավարության ներկայացուցիչը մշակույթում, այլ մշակույթի ներկայացուցիչը կառավարությունում»,–ասաց նա՝ հավելելով, որ վերջերս ուսումնասիրել է Ֆրանսիայի օրինակը:
«Ծնողները կերել են խակ խաղող, երեխաների ատամները ցավում են». «մեկնած ձեռքի» անհրաժեշտությունը
«Պարզ գրված է՝ Ֆրանսիան մշակութային երկիր է, Ֆրանսիայի յուրաքանչյուր քաղաքացի պարտավոր է պահպանել և զարգացնել Ֆրանսիայի մշակույթը, Ֆրանսիայի մշակույթը և արվեստը չպետք է ենթարկվեն շուկայական հարաբերությունների: Երբ կարդում ես այդ կետերը, հասկանում ես, որ Շառլ Ազնավուրի հոգեհանգստին հնչած՝ Էմանուել Մակրոնի խոսքերը, թե Ֆրանսիայում պոետները չեն մահանում, ոչ թե իր անձնական, այլ պետության մոտեցումն է: Եվրոպայում սա կոչվում է մեկնած ձեռքի քաղաքականություն: Պետությունը հենց մեկնած ձեռքն է արվեստին: Մինչև սա չորոշվի նաև մեզ մոտ, կարելի է հազար օրենք գրել: Պետք է կոնցեպտուալ որոշում լինի ու տրվեն պատասխաններ. մենք ի՞նչ ենք ուզում և ինչպե՞ս ենք վերաբերվում թե՛ մշակույթին և թե՛ թատրոնին: Մենք ուզո՞ւմ ենք, որ թատերական խմբեր, թատրոններ ստեղծվեն: Համազգային թատրոնն այն հազվագյուտներից է, իսկ նորանկախ Հայաստանում՝ առաջինը, որը գործեց շատ բնականոն ձևով: Սկզբից գործեց որպես պրոֆեսիոնալ, բայց ոչ պետական թատրոն: Այն իր պետական լինելու իրավունքը վաստակեց տարիների գործունեության արդյունքում: Մի խոսքով՝ իր ծնունդը ոչ թե արհեստական էր, այլ՝ բնական: Ինչպե՞ս անել, ինչպիսի՞ մեխանիզմներ ստեղծել, որ նոր, հետաքրքիր խմբերը կարողանան կայանալ որպես թատրոններ, ինչպե՞ս առանձնացնել թատրոնի տնտեսական և ստեղծագործական գործունեությունը: Սրանք շատ կարևոր են: Բայց այդ ամենը հիմա խառնված է մի կաթսայի մեջ: Այս ամենից բխող խնդիրները ժամանակ առ ժամանակ մեջտեղ են գալու և սա չար գուշակություն չէ: Ֆրանսիական մի ասացվածք կա, ասում է՝ ծնողները կերել են խակ խաղող, երեխաների ատամները ցավում են: Եթե ուզում ենք վաղն այդ խնդիրը չունենալ, այսօր պետք է շատ կտրուկ լուծումներ գտնենք, գոնե միջանկյալ լուծումներ, մինչև փորձենք հասկանալ, թե ինչի մասին է խոսքը»,–ընդգծեց Ռ. Բաբայանը:
Նա շեշտեց՝ այս ամենը արդյունքն է նրա, որ 30 տարի որևէ բարեփոխում տեղի չի ունեցել. «Մշակույթի նախարարությունը պետք է փորձի այդ ամենը կամաց–կամաց ուղղել: Եվ այստեղ շատ կարևոր է համաշխարհային փորձը՝ պետք չէ հայկական հեծանիվ հնարել: Ցանկության և մասնագետների կարծիքը հաշվի առնելու դեպքում միգուցե հնարավոր լինի որոշակի ճիշտ գործողություններ կատարել: Նախորդների սխալները պետք է ուղղել: Միայն ասել, որ դրանք նախորդների սխալներն են, ոչինչ չի ստացվի: Եթե դու չես փորձում շատ արագ ուղղել նախորդի սխալը, այն շատ արագ դառնում է քոնը»:
