Շաբաթօրյա գրական ընթերցումներ «Փաստ» օրաթերթից
«ՓԱՍՏ» ՕՐԱԹԵՐԹԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՄ Է «ՇԱԲԱԹՕՐՅԱ ԸՆԹԵՐՑՈՒՄՆԵՐ» ՇԱՐՔԸ՝ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԵԼՈՎ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ: ԱՅՍ ԳՈՐԾՈՒՄ ՄԵԶ ՄԵԾԱՊԵՍ ԱՋԱԿՑՈՒՄ Է ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀ, ԳՐԱԿԱՆԱԳԵՏ ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆԸ, ԻՆՉԻ ՀԱՄԱՐ ՇՆՈՐՀԱԿԱԼ ԵՆՔ:
ԱՂԱՍԻ ԱՅՎԱԶՅԱՆ
ՍՈՒՐՀԱՆԴԱԿ
Հայկական առօրյայի թոհուբոհում, բարևների ու մնասբարևների, ցանկությունների և պահանջների, խոսակցական ժխորի մեջ լսեցի. «Օնիկ ջան, շատ դարդ մի անի... Ես մի գործ եմ ճարել` երկուսիս էլ հերիք է»...
Խոսքը կրկնվեց ուղեղումս, անդրադարձ տվեց. հասարակ ու ծանոթ էր, մտերմիկ առոգանությամբ, տոհմային մակատեքստով, բջիջի հարազատությամբ: «Ես մի տեղ եմ ճարել` երկուսիս էլ հերիք է»: «Ես մի բաժակ եմ ճարել` երկուսիս էլ հերիք է»:
Դարերի մեջ անընդհատ կրկնվող մարդկային տեսակի այս դրսևորումը Եվրոպայի ակրոբատիկ ու լպստած միտքը որպես կեղծավորություն կընկալեր ենթագիտակցաբար, արևելցի վաշխառուի հմտությունը որպես հեռամետ շահ կընկալեր այս բառակապակցությունը, օսմանցու բորբոքված վայրագությունը որպես ստրկություն կընկալեր այս խոսքը: Բայց կա նաև գոյության նախեղակ ու գերակա վիճակ, որն այս արտահայտության իր ընկալումը կկազմի հունական արմատով ու եվրոպականացած վերջածանցով` «դեմոկրատիզմ»` որպես մարդկային փոխհարաբերության ամենաբարձր ներքին իմաստությամբ լի սկզբնաստեղծ իրականություն:
Հայոց Աբգար թագավորը հիմնեց Եդեսիա չքնաղ քաղաքը: Առաջին դարն էր, և Երուսաղեմում ապրում էր Քրիստոսը: Աբգարը հոգու տառապանք ուներ և իր սուրհանդակին ճամփեց Երուսաղեմ` հետևյալ նամակը ուղղելով Քրիստոսին: (Այս ամբողջ պատմությունը մեզ հաղորդում է Մովսես Խորենացին և բերում է նաև նամակի տեքստը):
«ՀԻՍՈՒՍԻԴ, ՈՐ ԵՐՈՒՍԱՂԵՄՈՒՄ ՀԱՅՏՆՎԵՑԻՐ, ՈՂՋՈՒՅՆ, ԵՎ ԱՊԱ` «... ԼՍԵՑԻ, ԹԵ ՀՐԵԱՆԵՐԸ ՔԵԶԱՆԻՑ ԴԺԳՈՀՈՒՄ ԵՆ ԵՎ ՈՒԶՈՒՄ ԵՆ ՔԵԶ ՉԱՐՉԱՐԵԼ, ԲԱՅՑ ԵՍ ՄԻ ՓՈՔՐ ԵՎ ԳԵՂԵՑԻԿ ՔԱՂԱՔ ՈՒՆԵՄ, ՈՐ ԵՐԿՈՒՍԻՍ ԷԼ ԲԱՎԱԿԱՆ Է»:
Այսպես է գրում թագավորը Քրիստոսին: Միստիֆիկացիայի չեմ ենթարկի ընթերցողին, եթե շարունակեմ պատմությունը Սուրհանդակի մասին, որը, մինչև Քրիստոսին տեսնելը, Երուսաղեմի ճանապարհին հանդիպեց հռոմեացի հետերա Լիդիային:
Թշվառացած կեսարների պալատում իր երիտասարդությունը թողած, մարդկային ջերմություն էր փնտրում հիմա և փոխարենը առաջարկում էր պերճաշուք Հռոմից մնացած փշրանքը: Հայ, կոշտամարմին և փափկասիրտ այրը, առանց իմանալու իր թագավորի մագաղաթի բովանդակությունը, թևի տակ առավ խեղճացած հետերային, նայեց նրա երկնագույն աչքերի մեջ ու ասաց.
« Ես մի տուն ունեմ մեր քաղաքում` երկուսիս էլ հերիք է»:
Եվ տուն վերադարձավ Քրիստոսի պատասխան նամակով իր թագավորի համար և Լիդիայով` իր տան համար:
Հայաստան աշխարհում ի սկզբանե է ապրել Սուրհանդակը: Նախախեթեր, նախախալդեր, նաիրցիներ, խուրիներ, ուրարտացիներ... Խառնվել են իրար անընդհատ, շրջապտույտի մեջ են մտել, ատաղձ կազմել, կճեպ են դարձել, ներսում թանձրացել են, դրսում կեղևաթափվել... Պարսիկներ, պարթևներ, հույներ, ֆրանկներ, հռոմեացիներ... Խառնվել են իրար անընդհատ, զանգված են կազմել, մասսա (որ լատիներեն նշանակում է` քաոս), ու նա ներս է
առնվել ինքն իր մեջ, դուրս է պրծել ինքն իրենից: Ինքն իր մեջ, ինքն իր դեմ: Ու միշտ նա մնացել է Սուրհանդակը: «Մենք մի երկինք ունենք` բոլորիս էլ բավական է»:
Թեյշեբաինում հայտնաբերված ուրարտական սեպագրության մեջ ասված է.
«Ես մի ճրագ եմ ճարել` երկուսիս էլ հերիք է»:
1915 թվականին Արևմտյան Հայաստանի քարանձավներից մեկում թաքնվել էր էրզրումցի մի գաղթական: Նա հեռվից ձայն տվեց վիրավոր պապիս` «Ես մի քարանձավ եմ գտել` երկուսիս էլ հերիք է»:
Սասնաշեն գյուղում 1983 թվականին մագնիտոֆոնի վրա ձայնագրեցի բուն Սասունից մազապուրծ եղած իննսուն տարեկան Մանեին: Նրա լացակումած հուշերի մեջ իր գյուղի, իր փրկության մասին առանձնանում է մի ծանոթ նախադասություն` «Մենք մի դարդ ունենք` բոլորիս էլ հերիք է»:
«Ի՞նչն է պահում մեր ազգային հավաքական կերպարը»,- դժգոհելով յուրայինների բնավորության վայրիվերո, երբեմն անձնամատնիչ, երբեմն կենտրոնախույս դրսևորումներից` ասում են մերոնք ձախից ու աջից, այստեղ ու այնտեղ, պատեհ ու անպատեհ, հուզված ու անտարբեր, սևամաղձով և ժպիտով:
«Սուրհանդակը»,- մտածում եմ ես: «Ինչո՞ւ ես այսքան լավատես մեր բնավորության, մեր ապագայի նկատմամբ»,-հարցնում են ինձ` միամիտ համբակի տեղ դնելով: «Սուրհանդակը մեր մեջ է, առեղծվածային ու հավերժական»,- մտածում եմ ես հանգիստ ու համոզված: «Ես մի կատելոկ (աման) ունեմ` երկուսիս էլ հերիք է...»,- ասել է լենինականցի ավագ սերժանտը եղբորս՝ Հայրենական պատերազմի խրամատներում:
ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ, ՋԵԿ ԼՈՆԴՈՆ, ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ. ԱՄԱՉԿՈՏ ՏՂԱՄԱՐԴԻԿ
Բարի մարդը կարծում է, թե ամբողջ շրջապատը բարի է: Ու զարմանում է, երբ հայտնաբերում է չարը նրանցից մեկի մեջ: Այդպես մինչև կյանքի վերջը մեկիկմեկիկ հայտնաբերում է չարը:
Ուժը ուժեղի համար բնական բան է, և ուժեղը նշանակություն չի տալիս ուժին, չի պրպտում, չի անջատում սովորականից: Քրեագետների ասելով` գողականների մեջ մի տարատեսակ կա, որ իրենք անվանում են` «հոգով գողական»:
Սրանք գողություն չեն անում, բայց երկրպագում են գողականի կենսաբանությունը, նրանց ընդունակությունները, յուրօրինակ տաղանդը և կուռք են դարձնում նրանց տեսակը` ձգտելով ընդօրինակել նրանց որոշ հատկություններ: Կան նաև «ոգով ուժեղներ», որոնց, սակայն, իսկապես ուժեղ լինելու համար պակասում են շատ հատկություններ:
Եվ նրանց մոտ առաջանում է բախում էության և հնարավորության միջև: Այդ բախումը հիմնական հարթակն էր, որի վրա իրենց կյանքն անցկացրին, թերևս` ողբերգական կյանքը, Մայակովսկին, Ջեկ Լոնդոնը և Հեմինգուեյը:
Ե՛վ Ամերիկան, և՛ Վրաստանը պարարտ հող էին նման դրսևորման համար: Մայակովսկին կոտրեց բանաստեղծական տողը` առաջին հերթին այդ բախման պատճառով:
Նրա կեցվածքը, նրա քայլվածքը, նրա կոպտությունը, նրա հեղափոխությունը միջոց էին թաքցնելու համար խեղճ ու ամաչկոտ տղամարդուն, որին տանել չէր կարող ինքը` «մեծ բղավանը»: Ամեն ինչի և ամեն ոքի հետ նա ներքուստ շշուկով ու պատկառանքով էր խոսում և գոռում էր աշխարհի ու Աստծու վրա:
Անզոր ու երկչոտ էր մի կնոջ առջև ու հրամայում էր կանանց զանգվածներին:
Ջեկ Լոնդոնը և Հեմինգուեյը զբաղվեցին բռնցքամարտով. նրանք ուժեղ էին ուզում լինել, խիզախ ու կամային:
Լոնդոնի կամքը նահանջում էր և նահանջում էր բոլորի կամքի առջև` մոր, քրոջ, սիրած կնոջ…
Ուժն էր պայթում նրա յուրաքանչյուր տողից, և կամքն էր Աստվածը նրա:
Եվ այդ քնաղ արտահայտությունը ոչ թե կամքի դրսևորումն էր, այլ` կամքի ծարավը:
Թերևս Հեմինգուեյից բացի` ոչ ոք այդքան չի զգացել կամքի գերակայությունը մարդկային լինելության մեջ, որքան ամաչկոտ ու նրբանկատ Ջեկը: Որպես նավաստի ծով էր դուրս գալիս, ոսկի որոնողների մեջ էր, և մեզանից ոչ ոք չգիտի նրա խեղճությունն ու տառապանքը այնտեղ:
Մենք բոլորս վկա ենք նրա ցանկությանը լոկ, նրա տղամարդկային սահմանադրությանը:
Առյուծ էր որսում Հեմինգուեյը, Իսպանիայի բարիկադներն էր բարձրանում, կուրծքը դեմ էր անում եվրոպական որոմներին, ցուլ էր տապալում իմանալաբար կոռիդայում, բայց ոչ ոք իրենից բացի տեղյակ չէ նրա ներքին սահմանադրության և կարողությունների ընդհարմանը:
Այդ ընդհարումն էր, թերևս, որ լուծվեց ինքնասպանությամբ: Ինքնասպանություն էր նաև Ջեկ Լոնդոնի հրաժեշտը աշխարհի իրականությանն ու ձգտումին: Պաշտոնապես գոնե` ինքնասպանություն էր Մայակովսկու հեռացումը: Եվ եթե չէր, ուրեմն կլիներ` միայն թե մի քանի տարի հետո: Նրանց բախումը շատ բաների բախումն էր բնության ստեղծած և մարդու ստեղծած աշխարհներում:
ԱՇՈՏ ԲԱՅԱՆԴՈՒՐ
Ի ՍԵՐ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ
Մեր առօրյա վրիպումները, որ ընդունված է իբրև սխալ ընկալել, հաճախ շատ ավելի մեծ արժեք ունեն, քան մտածված և խելոք համարվող քայլերը:
Հեքիաթի հերոսին մայրը փող է տալիս, որ գնա, հաց առնի, ուտեն, սա գնում է, մի խեղճ ոզնի է առնում, բերում տուն: Էլ ինչ ասես չեն ասում էս ծուռին, իսկ ոզնին քաղաքը փրկում է սովից:
Ի ՍԵՐ ՆՈՐՈԳՄԱՆ
Հրաժարվել ձևից
հանուն բովանդակության
Հրաժարվել արվեստից
ի սեր ստեղծագործության
Հրաժարվել գեղագիտությունից
հանուն գեղարվեստական ձևի
Հրաժարվել անցյալից
հանուն ներկայի
Ապրել հենց հիմա
Ի սեր ապագայի
Հրաժարվել ես-ից
հանուն անհատականության
Հրաժարվել մասից
հանուն ամբողջության
Հասկանալ, որ կա
միայն հենց հիմա
ներկա
կրելով իր մեջ
անցյալ, ապագա
Բայց իբրև ներկա
Ու միայն ներկա
Եվ վաղը նույնպես
մեկ ուրիշ ներկա
Բայց ոչ ապագա
այսօրվա համար
Որպեսզի այսօրն
Չդառնա անցյալ
Վաղվա ներկայի
Ու մարդկանց համար
Այլ իր խտությամբ
մասնակցի վաղվա
Արարողության
Եվ դառնալ ներկա
Արևի համար
Եվ այսպես անվերջ:
1995
ՈՒԺԸ ԹՈՒԼՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ Է
Այսինքն այն ոչ սահմանափակ,
ոչ կատեգորիկ
Վիճակի մեջ, որ մարդիկ թուլություն
են կոչում:
Անոթի խցանվածությունը` ուժ են
կոչում:
Ազատությունը, ընկալողականությունըթուլություն:
Դիմացինին չհասկանալը`
պատնեշվելը-ուժ են կոչում
հասկանալու փորձը` թուլություն:
Հապճեպ և կտրուկ կարծիք հայտնելը`
ուժ են կոչում
Կարծիք ունենալը և չպարտադրելը
Այն` թուլություն,
Թուլությունը Մոցարտի ուժն է
որ 200 տարի է,
մոտավորապես, երաժշտություն
դարձած մեզ պահում է ու առաջնորդում:
1996
...
Ստեղծագործությունը ծնվում է
ստեղծագործությունից,
ինչպես մարդը`
մարդուց, թռչունը` թռչունից.
մի խոսքով` տեսակը`
տեսակից:
...
Մի ստիպեք ինձ ծառայել ձեզ
և ձեր միջոցով
կենցաղին:
Ծառայեք ինձ և իմ միջոցով`
ստեղծագործությանը:
Կգտնվի հաց, որ կուտենք
Կգտնվի ջուր, որ կխմենք
Կգտնվի տուն, որ կապրենք
Բայց չի լինի ազատ միտք,
եթե մտքին չհետևենք:
