«Թռիչք». ներկայացում, որի ասելիքն ունի սկիզբ, բայց չունի ավարտ …

Լեփ լեցուն դահլիճ, ծափահարություններ և հաճելի մթնոլորտ: Հակիրճ այսպես կարելի է բնութագրել Գյումրու Վարդան Աճեմյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնի արդեն սովորական դարձած առօրյան:

Հոկտեմբերի 13-ին թատրոնի բեմում կրկին Սամվել Կոսյանի «Թռիչք» ներկայացումն էր, որի առաջնախաղով՝ էլ սեպտեմբերի 20-ին մեկնարկել էր թատրոնի 154-րդ թատերաշրջանը: «Թռիչք»-ը ՀՀ ժողովրդական արտիստ, պրոֆեսոր Նիկոլայ Ծատուրյանի ռեժիսորական մտքի հերթական թռիչքն էր, որն արդեն հասցրել է թատրոնի այցետոմսերից  մեկը դառնալ:

Անկեղծ ասած, քանքարաշատ, մեծատաղանդ բեմադրիչի բոլոր ներկայացումները դիտելու համար կարելի էր անգամ Լուսին հասնել: Բայց Գյումրի մեկնելը, 154 տարեկան թատրոնի օդը շնչելն ու այդ վեհաշուք սրահում ներկայացում վայելելը կրկնակի հաճույք էր, որի համար շնորհակալ ենք թատրոնի տնօրեն Լյուդվիգ Հարությունյանին և թատրոնի ողջ անձնակազմին:

«Թռիչք» ներկայացման թռիչքն այնքան հզոր էր, որ այդ մասին կարելի է անվերջ խոսել, բայց հնարավոր չէ չանդրադառնալ ռեժիսորական այն մտքին ու կերպարներին, որոնց շնորհիվ հանդիսատեսին փոխանցված ապրումները վերադառնում են կյանք, ստիպում ապրած տարիներին կողքից նայել, այն նորովի վերլուծել և վերարժևորել: 

«Թռիչք»-ը ներկայացում է, որի ասելիքն ունի սկիզբ, բայց չունի ավարտ: Ներկայացում, ուր միախառնված են անցյալն ու ներկան, ներկայացում տիրոջ ձեռքից կուշտ, ապահով, բայց վանդակի մեջ ապրելուց մինչև ամպերի մեջ ազատ ճախրանքի ու սեփական ուժերին ապավինելով ապրելու մասին: Սերունդների ու արժեհամակարգերի կռիվ, որտեղ անցյալի ու ապագայի միջև գծված անորոշության կարմիր գծի վրա հայտնվածը կարող է կա՛մ անողոքաբար ճզմվել, կա՛մ անվերադարձ կործանվել:

«Մենք վանդակում կստեղծենք երևակայական ազատություն» …

Սերունդների միջև հակասություններն ու կռիվներն իրական ազատությունը վայելելու ցանկության և դրա իմմիտացիայով գոհանալու տարբերության մեջ է, որը թեև դարերի պատմություն ունի, բայց միշտ արդիական է:

Ներկայացման գլխավոր դերակատարներից ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Սամվել Գրիգորյանը, որը մարմնավորում էր Պոչեկի դերը, փորձում էր համոզել, որ վանդակում ապրելն անորոշ ազատությունից ավելի ապահով ու լավ է:

Մեզ հետ զրույցում նա նշեց, որ անկախություն ու ազատություն ձեռք բերելուց հետո շատեր են դժվարանում այն մարսել, քանի որ սովոր չեն ազատության արժեհամակարգին: Ուստի անցնցում ապրելու և անկանխատեսելի փոփոխություններին դիմակայելու համար նախ հարկավոր է իմանալ, թե ուր ես ոտք դնում, դրանից հետո ինչ է քեզ սպասվում, որպեսզի հնարավոր լինի ավելի մտածված քայլեր ձեռնարկել:

«Ես կարծում եմ, որ մարդը պետք է տեղեկացված լինի, իմանա, թե ոտքն ուր է դնում: Երբ անկախությունից հետո բոլորին ասեցին, որ իրենք ազատ են, կյանքը ցույց տվեց, որ մարդիկ սկզբում մոլորվեցին: Որոշներն այդպես էլ չկարողացան նոր իրողությունները մարսել, ավելի ճարպիկներն էլ օգտվեցին այդ ազատությունից: Եվ պատահական չէ, որ ներկայացման մեջ ասում եմ՝ դուք երբ ազատություն տվեցիք մեզ, բայց դրամ չտվեցիք, որ կարողանանք ապրել:

Եթե փորձենք հիշել մեր անկախությունից հետո ևս դժվարությունները շատ էին, նույնիսկ դրամը մեզնից տարան, որը ևս անակնկալ էր բոլորիս համար: Ես կողմ եմ ազատությանը, բայց հանպատրաստից մատուցած բաները, նույնիսկ՝ ազատությունը դժվար է յուրացվում, երբ այդ  ամենի մասին գաղափար չունես:

Ներկայացման մեջ նախկին կյանքին վերադառնալու կռիվը ևս կա. երբ ազատությունից հետո վերադառնում եմ վանդակի մեջ ապրելու: Որոշ ժամանակ անց ուրախությամբ վանդակում ընդունում եմ նաև ընկերոջս՝ Չիկին, բայց նրան կորցնելուց հետո հասկանում եմ, որ վանդակում ապրելն ամեն դեպքում ճիշտ չէ:

Այդ պատճառով է, որ թեև ազատության մեջ այդպես էլ չէի փորձել թռչել, բայց ներկայացման ավարտին որոշեցի թռչել ու հեռանալ վանդակից՝ մտածելով, որ եթե պետք է մեռնեմ, ապա միայն ազատության մեջ: Ներկայացումը սիրո, ազատության, տեսակետների, սերունդների և ամպերի բարձրությունից աշխարհին նայելու կարողության, «ստամոքսի» պահանջներից վեր կանգնելու մասին է, ինչը ստիպում է մտածել: Այստեղ մտածելու շատ շերտեր կան, որոնք հարկավոր է խորությամբ վերլուծել»,- ասաց Սամվել Գրիգորյանը:

Մեկ րոպեն էլ բավարար է կյանքը փոխելու համար …

Իրապես, մարդու ողջ կայնքը մեկ րոպեներից է հյուսվում, սակայն նույն այդ րոպեական ազդեցության հետևանքները կարող են տարբեր լինել: Ու եթե ի վիճակի ես մեկ րոպեանոց փոփոխության արդյունքը ժամանակին մարսել, ապա՝ կհաղթես: Եթե ոչ՝ կշարունակես «վանդակում» ապրել, երազել տիրոջ ձեռքից կշտանալու, տիրոջ հրամանով ծլվլալու և կերակրողին անվերջ դուր գալու մասին:

Փետրուհու դերակատար, թատրոնի հրավիրյալ դերասան Անի Խաչիկյանի կյանքում ևս «Թռիչք»-ը նոր թռիչք իրականացնելու հնարավորություն էր: Ու թեև այն գյումրեցի խստապահանջ հանդիսատեսի հետ շփվելու նրա առաջին փորձը չէր, սակայն մայրանալու բերկրանքը վայելելուց հետո բեմում կագնելու կարոտը նրան կրկին բերեց Գյումրի:

«Այս թատրոնը մեկ ընտանիքի նման է, բոլորը հարազատ են՝ սկսած պահակակետի հսկիչներից մինչև թատրոնի ղեկավար: Ներկայացման մեջ ենթատեքստերը և շերտերը շատ են, որոնք դարեր ի վեր քննարկվում են, բայց կարծում եմ, որ յուրաքանչյուր հանդիսատես պետք է կարողանա իր վանդակի ու ազատության տարբերությունը տեսնել:

Գուցե ներկայացումն օգնի, որ յուրաքանչյուրն իր սեփական շղթաներից ազատվելու մասին ավելի խորը մտածի: Իսկ ավարտին հնչող այն հարցադրումները, որոնց պատասխանը ռեժիսորը թողնում է հանդիսատեսին, կօգնի ավելի ներդաշնակ ու ազնիվ պատասխաններ գտնել հետագա կյանքն ավելի ներդաշնակ ապրելու համար»,- համոզված է Ա. Խաչիկյանը:

Չիկի դերակատար Արսեն Միքայելյանը, որը 2018-ի ամռանն է զորացրվել ու վերադարձել Գյումրու թատրոն, զբաղված է երեք ներկայացման մեջ: Որպես երիտասարդ դերասանի՝ նրան դուր են գալիս թատրոնի զարգացման տեմպերն ու այն ուշադրությունը, որը կա թե՛ հանդիսատեսի և թե՛ իշխանությունների կողմից: Նրա կարծիքով թատրոնի անցյալի ու ներկայի միջև տարբերությունը չափազանց մեծ է, սկսած Գյումրի քաղաք այցելություններից մինչև թատրոնի լեփ-լեցուն դահլիճ:

«Գյումրին մշտապես մշակութային մայրաքաղաք է եղել, և հիմա այն կրկին վերագտել է իր երբեմնի դեմքը: Այստեղ ամեն ինչ մանրուք է, որին բոլորս ամենայն բծախնդրությամբ ենք մոտենում: Այդ է պատճառը, որ դրամարկղից ու դերասանների նկարներից մինչև ետնաբեմ ամեն ինչ տրամադրող է: Ամեն մանրուքի վրա մեծ ուշադրություն ենք դարձնում, որպեսզի հանդիսատեսի և թատրոնի միջև կապն ավելի ամրանա:

Դրա արդյունքը տեսանելի է՝ բոլոր ներկայացումների ժամանակ լեփ-լեցուն դալիճ, տոմսերն այնքան շուտ են սպառվում, որ շատ անգամ հնարավոր չի լինում նույնիսկ հարազատներին հրավիրել ներկայացման»,- ասաց Ա. Միքայելյանը:

Երիտասարդ դերասանների կարծիքով ռեժիսոր Նիկոլայ Ծատուրյանը պիեսին այնպիսի շունչ է հաղորդել, որ յուրաքանչյուր հանդիսատես կարող է իր մեջ իր պատկերացրած ազատությունը գտնել՝ քաղաքականությունից մինչև հոգևոր արժեքներ:

«Ես մարմնավորում եմ մի կերպար, որը հոգևոր և նյութական արժեքների կռիվի մեջ սկսում է տանջվել: Իմ կերպարով փորձում եմ ցույց տալ, թե որտեղ կարելի է գտնել ներդաշնակության այն գիծը, որը կօգնի ապրել ճաղերի ու ազատության արանքում: Յուրաքանչյուրը պետք է փորձի իր մեջ գտնել ներդաշնակության այդ կետը և դրա վրա էլ կառուցի իր երջանկությունը»,- ասաց Ա. Միքայելյանը:

Դերակատարները՝ Նիկոլայ Ծատուրյանի մասին

«Թռիչք» ներկայացումը վաստակավոր ռեժիսորի հետ աշխատելու Անի Խաչիկյանի և Արսեն Միքայելյանի առաջին փորձն է: Երբ թատրոնի տնօրեն Լյուդվիգ Հարությունյանից Անին տեղեկացել է ներկայացման մեջ դեր ստանալու հնարավորության մասին, երեք շաբաթ չի կարողացել մտքերը հավաքել ու զանգահարել Ծատուրյանին:

«Շատ դժվար եմ վերցրել հեռախոսը, որ զանգահարեմ պարոն Ծատուրյանին: Չէի պատկերացնում, որ բավական վաստակ ունեցող ռեժիսորի հետ կկարողանամ այսքան հեշտ աշխատել: Մտածում էի՝ կկաշկանդվեմ, բայց հետո, երբ սկսեցի շփվել, հասկացա, որ պարոն Ծատուրյանը երիտասարդների հետ հավասար է քայլում, չունի որևէ կարծրատիպեր, սահմանափակումներ, ինչն ազատ ստեղծագործական թիմ ձևավորելու և ստեղծագործելու ամենակարևոր նախապայմանն է:

Անեղծորեն պետք է ասեմ, որ նրա հետ աշխատելը շատ հեշտ է և ֆանտաստիկ: Կարևորը, առողջ ստեղծագործական պրոցես ապահովելն է, ինչը Նիկոլայ Ծատուրյանի ձևավորած միջավայրում կատարյալի է հասնում»,- ասաց Անին:

Արսեն Միքայելյանի կարծիքով Նիկոլայ Ծատուրյանը պահանջկոտ է, բայց այդ ամենով հանդերձ դերասանին թույլ է տալիս ազատ մտածել, ինչը, ըստ նրա, ամենակարևորն է:

«Պատկերացրեք այն պահը, երբ իմանում ես, որ հայտնի ռեժիսորի հետ պետք է աշխատես, ում գրականությունից ես ծանոթ, երբեմն էլ թատրոնի միջանցքներում ես տեսել: Այդ ամենին պետք էր հարմարվել, բայց պարոն Ծատուրյանի շնորհիվ այդ պահը հնարավոր եղավ առանց դժվարության հաղթահարել:

Նա չի սահմանափակում դերասանին, թույլ է տալիս, որ դերասանը ևս իր կարծիքը հայտնի: Համատեղ քննարկման արդյունքում ծնված մտքերն ու նոր գաղափարները ներառում է ներկայացման մեջ: Իրականում, Նիկոլայ Ծառուրյանն է ստեղծել այն մթնոլորտը, որ լինելով երիտասարդ դերասաններ, կարողացել ենք իր հետ այդքան ազատ ու անկաշկանդ ստեղծագործել: Կարող եմ ասել, որ սա ինձ համար հզոր մաստեր կլաս էր, ինչի համար շատ շնորհակալ եմ պարոն Ծատուրյանին»,- ասաց Արսենը:

Դերասանները «Թռիչք»-ից ծնված հարցադրումների մասին

Անի Խաչիկյանի կարծիքով յուրաքանչյուրը պետք է կարողանա ազատությունն  իր մեջ փնտրել: Եվ միայն ինքնաճանաչման ճանապարհով է հնարավոր հասնել լիակատար ազատության:

«Եթե չգիտես, թե ո՞ր դեպքում՝ ստամոքսի պահանջները բավարարելու կամ մեկ այլ իրավիճակում կարող ես հանգիստ հրաժարվել ազատությունից, ապա դա խոսում է այն մասին, որ դեռ մինչև վերջ ճանաչում ինքդ քեզ, և չգիտես, թե ո՞ր արժեքի համար մյուս արժեքը կզոհաբերես: Դա խոսում է այն մասին, որ դեռ ինքնաճանաչման ճանապարհին ես: Իմ կարծիքով ազատության հասնելու ճանապարհը ինքնաճանաչման ուղիով է անցնում, ինչը բավականին լավ երևում է «Թռիչք». ներկայացման մեջ»,- համոզված է Ա. Խաչիկյանը:

Արսեն Միքայելյանի կարծիքով նման ազնիվ ստեղծագործությունները պետք է ավելի շատ լինեն: Բացի այդ, ցանկացած ներկայացում պետք է ծնվի այն ժամանակ, երբ դրա պահանջը կա:

«Կարևոր է, որ ասելիքի մեջ այդ օրվա խորհուրդը լինի: Դա օգնում է, որ այն հասցեատեր ունենա: Այս առումով Աճեմյանի անվան թատրոնը բացառիկ է: Պիեսը սկզբում կարդում ենք, մեկ ամիս քննարկում ենք, հասկանում ենք, թե որքանով է այն այսօրվա հասցեատիրոջն ուղղված, ինչքանով է հուզում դերասանին: Այդ ամենի արդյունքում է ծնվում այն ազնիվ ու ջերմ միջավայրը, որտեղ սաղմնավորվում և կյանք է առնում ներկայացումը: Ես ցանկանում եմ, որ մեր երկրում ազնիվ ստեղծագործություններ շատ ծնվեն: Դրա կարիքն ունի ոչ միայն հանդիսատեսը, այլև արվեստագետը»,- վստահեցնում է Ա. Միքայելյանը:

Արմինե Գրիգորյան