Միակամության բացակայության հետևանքները. ի՞նչ է կատարվում թուրքահայերի շրջանում
Միջազգայինrussian.eurasianet.org-ն «Թուրքիա. նոր հայկական պատրիարքի ընտրության ոչ միանշանակ հետևանքները» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Ստամբուլի ավանդական հայկական Կուրթուլուշ թաղամասում տեղակայված մարդաշատ գեղեցկության սրահում քննարկվում էր Պոլսո պատրիարքի՝ վերջերս կայացած ընտրությունը: 53-ամյա դիմահարդար Սեսիլը (նրա խնդրանքով անունը փոխվել է), կտրվելով գործից, նշել է, որ իր կարծիքով, «պատրիարքը Թայիփ Էրդողանի խամաճիկն է», և դրա համար էլ ինքը չի մասնակցել ընտրությանը:
Հայկական պատրիարքը (օսմանցիների կողմից 1461 թվականին մտցրած պաշտոն) Թուրքիայում հայերի բարձրագույն հոգևոր առաջնորդն է: Այդ համայնքը ժամանակին եղել է Օսմանյան Կայսրության բաղկացուցիչ մասը, բայց 1915 թվականի ցեղասպանությունից հետո այն կրճատվել է մինչև 60000 մարդու, որոնց մեծ մասը բնակվում է Ստամբուլում: Վաղ ժամանակի Օսմանյան Կայսրությունում հայերը համեմատաբար ազատորեն են ընտրել իրենց պատրիարքին «Միլլեթ» համակարգի համաձայն, որը կարգավորում էր ոչ մահմեդականների ինքնակառավարումը:
Բայց այդ համակարգը Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադրումից հետո չեղարկվել է 1923 թվականին, և այդ ժամանակից ի վեր այս կամ այն կարգի միջամտություններով թուրքական իշխանությունները վերահսկում են ընտրությունները:
Վերջին հայրապետը՝ Մեսրոպ Մութաֆյանը, տառապել է Ալցհեյմերի հիվանդությամբ և 12 տարի չի կարողացել կատարել իր պարտականությունները: Այդ ամբողջ ընթացքում եկեղեցին ղեկավարել է Թուրքիայի կառավարության կողմից նշանակված հոգևորականը՝ Արամ Աթեշյանը:
2017 թվականին պատրիարքարանը ընտրություններ էր անցկացրել, որպեսզի ընտրվի տեղապահ, այսինքն՝ ժամանակավոր առաջնորդ, որը և պետք է անցկացնի Աթեշյանի իրավահաջորդի հետագա ընտրությունը:
Հաղթել էր Գերմանիայում բնակվող Գարեգին արքեպիսկոպոս Բեկչյանը, բայց Ստամբուլի իշխանությունները չեղյալ էին հայտարարել ընտրությունների արդյունքը: Մութաֆյանը վախճանվել է 2019 թվականի մարտին, և հաջորդ ամիս պատրիարքարանը տեղական իշխանություններին խնդրել էր թույլատրել անցկացնել նոր պատրիարքի ընտրություն:
Աշնանը հայտը հաստատվել էր, և քվեարկություն էր նշանակվել 2019 թվականի դեկտեմբերին: Չնայած նախկինում Թուրքիայում ծնված, բայց արտերկրում ծառայող թեկնածուները նույնպես իրավունք են ունցել առաջադրվել պատրիարքի պաշտոնին, այս անգամ Թուրքիայի ներքին գործերի նախարարությունը ներդրել է նոր կանոն՝ թեկնածուն պետք է լինի Թուրքիայի բնակիչ:
Արդյունքում, արտասահմանցի 10 թեկնածուներ փաստացի հեռացվել են ընտրարշավից, այդ թվում՝ Հայաստանի հայտնի հոգևորական Սեպուհ Չուլջյանը, և մնացել է ընդամենը երկու թեկնածու՝ Աթեշյանը և Սահակ Մաշալ յանը: Վերջինս էլ հենց հաղթել է երկու փուլով անցած ընտրություններում:
Ընտրատեղամասեր են ստեղծվել ողջ Ստամբուլում, ինչպես նաև Հաթայ, Կայսերի, Դիարբեքիր և Մարդին նահանգներում, սակայն մասնակցությունը քիչ է եղել: Թուրքիայի բնակիչ լինելու՝ Անկարայի պահանջը շատ հայեր համարել են ցանկալի թեկնածուի ընտրվելուն նպատակաուղղված ցինիկ հնարք:
Քվեարկությունից առաջ հայտնի ընդդիմադիր պատգամավոր, ազգությամբ հայ Կարո Փայլանը հայտարարել է, որ «ինքը չի մասնակցի Հայոց պատրիարքի ընտրություններին, ընտրված անձին չի համարի իր պատրիարք, իսկ պետական ծառայողները և նրանց հետ համագործակցողները, որոնք ստվեր են գցում իրենց պատվին, կընկնեն պատմության մութ էջերի մեջ»:
«Նոր զարթոնք» իրավապաշտպան հայկական շարժումը ևս բոյկոտել է ընտրությունները և պահանջել չեղյալ հայտարարել արդյունքները:
Ըստ շարժման ղեկավար Մուրադ Միխչինի, «պետությունը կարիք չունի այն թեկնածուների, որոնք կարող են ազատորեն խոսել 1915 թվականի իրադարձությունների մասին, նրանց պետք է իրենց տեսակետը ընդունող ինչ-որ մեկը, և այդ իսկ պատճառով արգելել են ընտրություններին դրսից թեկնածուների մասնակցությունը»: Իրականում ոչ բոլորն են համաձայն այս փաստարկի հետ:
Թուրքիայում լույս տեսնող միակ հայերեն «Ժամանակ» թերթի գլխավոր խմբագիր Արա Քոչունյանը պնդում է, որ հայերի մոտ միասնական դիրքորոշման բացակայությունն է ստիպել կառավարությանը միջամտել ընտրության գործընթացին:
Նա կարծում է, որ կառավարությանը մոտ կանգնած պատրիարքը համայնքին օգուտ տալու ավելի շատ հնարավորություններ ունի, իսկ ընտրությունների դեմ բողոքի ակցիաները «դեմագոգիա» են:
Մինչ Ստամբուլում հասունացել է այս հարցը, Վաշինգտոնում այլ հարց է ի հայտ եկել. ԱՄՆ-ի Կոնգրեսն ընդունել է Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող բանաձև և դրանով իսկ Թուրքիայում վրդովմունքի փոթորիկ առաջացրել: Իր ընտրությունից մի քանի օր անց նոր պատրիարքը թուրքական ԶԼՄ-ներին ասել է, որ ափսոսում է ԱՄՆ-ի նման բանաձևի համար, և փորձել է հեռու պահել թուրքահայերին հայկական սփյուռքից:
Այս հայտարարությունը Թուրքիայի շատ հայերի կողմից ընկալվել է որպես Անկարայի շահերի պաշտպանության անիմաստ գործողություն: Այնուամենայնիվ, կան բավական թվով հայեր, որոնք կիսում են պատրիարքի տեսակետը:
Չնայած ցեղասպանության ճանաչումը հայկական սփյուռքի հիմնական նպատակներից մեկն է, բայց թուրքահայերից շատերը դա համարում են անտեղի բեռ: «Նոր զարթոնք» շարժման ղեկավար Միխչինի կարծիքով, «ԱՄՆ-ի ընդունած օրինագիծը վրդովեցրել է Թուրքիային, բայց դա իրենց հետ կապ չունի. երբ սփյուռքը օտարերկրյա խորհրդարաններում փորձում է հասնել ցեղասպանության ճանաչմանը, իրենք տեղում ունենում են բացասական հետևանքներ»:
Դիմահարդար Սեսիլն էլ պատմել է, որ «ամեն անգամ, երբ այդ քննարկումները մտնում են միջազգային օրակարգ, իրենք վախենում են իրենց երեխաների համար»:
Ըստ նրա, 15 տարի առաջ պարտադիր զինվորական ծառայության ժամանակ իր զարմիկի վրա կրակել են, բայց նա կենդանի է մնացել, իսկ ահա 2011 թվականին 25-ամյա զորակոչիկ Սևակ Բալըքչին զոհվել է նման հարձակման արդյունքում:
Չորս տարի առաջ ծայրահեղական ազգայնամոլ դեռահասը սպանել էր հայտնի լրագրող Հրանտ Դինքին:
Ըստ «Հրանտ Դինք» հիմնադրամի վերջին զեկույցի, 2018 թվականից հայերը հրեաներից հետո դարձել են Թուրքիայում ատելության խոսքի երկրորդ ամենատարածված թիրախը: Դիմահարդար Սեսիլն էլ այն կարծիքին է, որ «ցեղասպանություն, իհարկե, տեղի է ունեցել, և իր պապը կորցրել է իր ողջ ընտանիքը , բայց ինչո՞ւ է Ամերիկան այս պահին այն մտցնում օրակարգ, չէ, որ դա տեղի է ունեցել 100 տարի առաջ»:
Կամո Խաչիկյան
