Ե՞րբ են սկսվել Հայաստանի կենսաբանական անվտանգության համակարգի զավթմանն ուղղված կոնկրետ քայլերը
Միջազգայինeadaily.com-ը «Հարցազրույց. Հայաստանը որպես ԱՄՆ-ի կենսաբանական հետախուզության միասնական համակարգ» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ EADaily-ին հարցազրույց է անցկացրել անասնաբուժական ծառայության կազմակերպման և զոոնոզ հիվանդությունների նկատմամբ հսկողության միջազգային փորձագետ, «Միասնական առողջություն» (Հայաստան) դաշինքի առաջնորդ Գրիգոր Գրիգորյանի հետ։
Ըստ փորձագետի, հետխորհրդային երկրների կենսաբանական անվտանգության ոլորտի զավթումը եղել է առաջին քայլը փաստացի գաղութացման այն ճանապարհին, որը նպատակաուղղված է եվրասիական տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական կենտրոնների, մասնավորապես Ռուսաստանի, Չինաստանի և Իրանի տնտեսական և ռազմական պոտենցիալի թուլացմանը։
Ինչ վերաբերում է Հայաստանի կենսաբանական անվտանգության ազգային համակարգին, ապա դրա զավթումը նախապատրաստվել է մանրակրկիտ։ Մինչև 2000 թվականը Հայաստանը փաստացի անդամակցել է բոլոր այն միջազգային պայմանագրերին և կոնվենցիաներին, որոնք նախատեսում են մասսայական ոչնչացման միջոցների (ներառյալ կենսաբանական և քիմիական զենք) ստեղծելուց և տարածելուց հրաժարվելը։
Սակայն 1998 թվականին «Նոր հարյուրամյակում ԱՄՆ-ի ազգային անվտանգության» հայեցակարգը ընդունելուց հետո ԱՄՆ-ը սկսել է նոր մոտեցումներ ցուցաբերել ազգային անվտանգության հարցերի նկատմամբ, որոնք արդեն հիմնվել են ոչ թե միջազգային կոնվենցիաների և պայմանագրերի, այլ երկկողմ համաձայնագրերի վրա։ Ըստ տեղեկությունների, 1999 թվականին ԱՄՆ-ի կողմից Հայաստանին առաջարկվել է նման համաձայնագիր կնքել, որը կնքվել է 2000 թվականին և ուժի մեջ է մտել 2002 թվականին։
Չնայած այդ համաձայնագիրը եղել է դեկլարատիվ բնույթի, բայց հենց այդ փաստաթուղթն է հանդիսացել այն հենքը, որի շնորհիվ ԱՄՆ-ը «շղթայել» է երկրի ազգային կենսաբանական անվտանգությունը, ապա սկսել դրա զավթումը։ Այն, թե ինչպես է ընթացել այդ զավթումը, գիտեն միայն այն անձինք, որոնք այդ ժամանակ ղեկավարել են երկիրը։ Առաջինը, որ կասկածից դուրս է, այն է, որ մինչև Ռոբերտ Քոչարյանի իշխանության գալը երկրում արդեն գործել է «Epi info» տեղեկատվական ծրագիրը։ Դա ամերիկյան Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնի (CDC) վիճակագրական ծրագիրն է, որը ԱՀԿ-ն խորհուրդ է տալիս օգտագործել երկրների համաճարակաբանական տվյալների հավաքագրման և մշակման համար։
Չճշտված տվյալներով՝ Հայաստանում այդ ծրագիրն սկսել են օգտագործել դեռևս 1994 թվականից։ «Epi Info»-ի ծրագրային ապահովումը իրականացվում է ԱՄՆ-ի Ջորջիա նահանգի Ատլանտա քաղաքից։
Հենց այդ ծրագրի ներդրում էլ հանդիսացել է հետխորհրդային երկրներում և մասնավորապես Հայաստանում ԱՄՆ-ի համաճարակաբանական հետախուզության գործունեության սկիզբը և հիմք է ստեղծել այլ նպատակային ծրագրերի քայլ առ քայլ իրականացման համար։ Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ Ռոբերտ Քոչարյանի նախագահության տարիներին Հայաստանի կենսաբանական անվտանգության համակարգի զավթմանն ուղղված կոնկրետ քայլեր չեն ձեռնարկվել այն պարզ պատճառով, որ երկրի ղեկավարությունը ընդամենը թույլ չի տվել դրա իրականացումը։ Արդյունքում ընդամենն իրականացվել է համակարգի շուրջ «խրամատավորում» և հնարավոր քայլերի իրականացման «շոշափում»։ 2008 թվականին Սերժ Սարգսյանի իշխանության գալուց հետո սկսվել է գործողությունների ակտիվ փուլը։
2009 թվականին Հայաստանի արտակարգ իրավիճակների նախարարության և Պենտագոնի միջև կնքվել է «Բիոլոգիական զենքի մշակման ժամանակ օգտագործվող տեխնոլոգիաների, հարուցիչների և գիտելիքների տարածման կանխարգելման հարցում համագործակցության մասին» համաձայնագիրը, և Հայաստանում սկսել է աշխատել «Black&Veatch» ընկերությունը, որը հայտնի է որպես տարբեր հատուկ նախագծերում Պենտագոնի ենթակապալառու։
Արդյունքում արդեն 2013 թվականին Հայաստանի կենսաբանական անվտանգության ազգային համակարգը վերածվել է տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի կենսաբանական հետախուզության միասնական համակարգի։ Այսինքն, Հայաստանում արտաքին հսկողության տակ են հայտնվել համաճարակաբանական բոլոր հոսքերի տվյալները։
Պետական սանիտարահամաճարակաբանական և անասնաբուժասանիտարական ծառայությունները ինտեգրվել են «EIDSS» հիվանդությունների վերահսկման և «PACS» պաթոգենների վերահսկման էլեկտրոնային համակարգերին, ընդ որում, այդ երկուսի ծրագրային ապահովումը համատեղ է «Epi Info»-ի հետ։
Ծրագրերի մշակող է հանդիսանում «Black&Veatch» ընկերությունը, որը ծրագրերի լրիվ ներդրումը ավարտել է 2012 թվականի կեսերին։ 2012 թվականի վերջին Նորքի ինֆեկցիոն հիվանդանոցը նույն ընկերությունից ստացել է մարդկանց մոտ սիբիրախտի ախտորոշման նոր ժամանակակից սարքավորումներ, և ընդամենը երկու շաբաթ անց Հայաստանում արձանագրվել են սիբիրախտի դեպքեր։ Միայն ըստ Հայաստանի առողջապահության նախարարության պաշտոնական տվյալների, արձանագրվել է 52 դեպք, որոնք ազատ հասանելիությամբ ցուցադրվել են «EIDSS» ցանցով։ Իրականում նման զուգադիպությունները պատահական չեն լինում, և հավանաբար ընդամենը իրականացվել է «Black&Veatch» ընկերության տրամադրած նոր սարքավորումների թեստավորում և «EIDSS» և «PACS» ծրագրերի փորձարկում «իրական ժամանակային ռեժիմով»։
Հետագայում ավելին է իրականացվել։ Երևանի Կենտրոնական սանիտարա-համաճարակային լաբորատորիան մոդեռնիզացվել է, վերանվանվել «Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման ազգային կենտրոնի» (ՀՎԿԱԿ) և դարձել «EIDSS» և «PACS» ծրագրերի ադմինիստրատոր Հայաստանում։ 2015 թվականին մոդեռնիզացվել են Գյումրիի և Իջևանի հակաժանտախտային կայանները և լաբորատորիաները՝ դառնալով ՀՎԿԱԿ-ի մասնաճյուղեր։
2016 թվականից ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարության վտանգների նվազեցման գործակալությունը սկսել է գործել ավելի համարձակ։ ՀՎԿԱԿ-ի մասնաճյուղեր են բացվել բոլոր մարզերում և սկսվել է լաբորատորիաների մոդեռնիզացում։ Նույնն է իրականացվել նաև անասնաբուժության բնագավառում՝ ֆիտոսանիտարիայի և սննդամթերքի անվտանգության հարցերով զբաղվող կառույցներում։
Կամո Խաչիկյան
