Եթե կառավարությունը` կառավարություն լիներ
Այսօր դեռևս կառավարությունը չի շտապում ասել, թե ՌԴ նկատմամբ պատժամիջոցների կիրառման հետևանքով ստեղծված իրավիճակն ինչպես կազդի ՀՀ տնտեսության զարգացումների և տնտեսական աճի վրա, բայց կասկածից վեր է, որ ազդեցություն լինելու է (իշխանությունները համարում են, որ դեռևս վաղ է գնահատական տալ)։
Ակնհայտ է` սպասվում է, որ Հայաստանի տնտեսության վրա ազդեցությունները կլինեն համաշխարհային, բայց հիմնականում Ռուսաստանի տնտեսությունից։ Տարբեր գնահատումներով՝ այս տարի Ռուսաստանում տնտեսական անկումը կարող է ընդհուպ մինչև երկնիշ լինել։ Եթե այս ֆոնին հաշվի առնենք, թե ինչպիսին են ՀՀ և ՌԴ տնտեսությունների անմիջական ու ընդգրկուն կապերը, այդ անկումը տարբեր ուղղություններով կփոխանցվի երկու երկրների տնտեսական ու ֆինանսական հարաբերությունների վրա։ Սպասվում է, որ կկրճատվեն ինչպես առևտրաշրջանառությունները, այնպես էլ Ռուսաստանից ստացվող ֆինանսական հոսքերը։ Տնտեսական իրավիճակի վատացման և ռուբլու արժեզրկման հետևանքով դժվարություններ կստեղծվեն արտահանման ու իրացման շուկաներում։
Հաշվի առնելով գոյություն ունեցող բոլոր ռիսկերը՝ ինչպես Համաշխարհային բանկը, այնպես էլ ՀՀ ԿԲ-ն կանխատեսում են, որ այս տարի Հայաստան մտնող տրանսֆերտները կնվազեն շուրջ 20 տոկոսով։ Խոսքը զուտ ռուսական տրանսֆերտների մասին չէ (ՌԴ-ից ստացվող գումարների կրճատումը շատ ավելի մեծ կլինի)։ Տրանսֆերտների 20 տոկոս անկումը վերաբերում է ընդհանուր հոսքերին, թեև հասկանալի է, որ կրճատումը լինելու է հիմնականում ռուսական շուկայի հաշվին։ Անցած տարի տրանսֆերտային հոսքերը կազմել են շուրջ 2 մլրդ դոլար։ Դա նշանակում է, որ ՀԲ և ԿԲ կանխատեսումներն իրականանալու պարագայում պակաս կստացվի գրեթե 400 մլն դոլար։ Եթե նույնիսկ համարենք, որ 400 միլիոնը մեծ կապիտալ չէ տնտեսության համար, ապա չենք կարող նույնն ասել այդ գումարների սոցիալական նշանակության առումով։ Դրանք միջոցներ են, որոնք ստանում են մեր քաղաքացիները և ծախսում իրենց սոցիալական խնդիրները լուծելու համար։ 400 միլիոն դոլարի սոցիալական նշանակությունը չափազանց մեծ է, ու անհնար է դրա հետ հաշվի չնստել։
Ըստ էության, ինչքան էլ հայտարարվի, որ տրանսֆերտների և հատկապես Ռուսաստանից ստացվող տրանսֆերտների դերը վերջին տարիներին մեր տնտեսության մեջ նվազել է, ինչը իրականում այդպես է, միևնույն է, դրանց սոցիալական նշանակությունը շարունակում է չափազանց մեծ լինել։ Բազմաթիվ ընտանիքներ իրենց գոյությունը պահպանում են հենց այդ գումարների հաշվին։ Եթե սրան ավելացնենք այլ ոլորտներից, այդ թվում՝ արտահանումից սպասվող ֆինանսական կորուստները, իրավիճակը կարող է շատ ավելի դրամատիկ դառնալ։ Հենց դրա համար էլ զարմանալի չէ, որ այս տարվա Հայաստանի տնտեսության աճի վերաբերյալ հնչող գնահատականները գոնե այս պահին բավական մռայլ են. տնտեսական աճի հավանականությունները գնահատվում են 0-2 տոկոսի սահմաններում։ Կան նաև ավելի հոռետեսներ, ովքեր չեն բացառում, որ տնտեսությունը կրկին կարող է վերադառնալ անկումային վիճակին։
Հստակ պետք է արձանագրենք, որ նման վտանգներ կան, թեև կան նաև դրական հավակնություններ՝ կապված ռուսական շուկայից հեռացած բիզնեսից հետո բացված նոր հնարավորությունների հետ։ Բազմաթիվ արտասահմանյան բիզնեսներ, ինչպես հայտնի է, լքել են ռուսական շուկան, ըստ էության, այսօր նրանց տեղը հիմա բաց է, և այն կարող են լցնել ուրիշները։ Սա իսկապես հնարավորություն է բիզնեսի համար, բայց այդ հնարավորությունից օգտվելուց և ստեղծված իրավիճակն ի շահ մեր տնտեսության ծառայեցնելուց առաջ նախ պետք է ունենալ համապատասխան քանակի և որակի փոխարինող ապրանքներ։ Իսկ այդ որակի ապրանքներ ՀՀ-ն փաստացի չունի, ու ոչ միայն չունի, այլև քայլեր չեն արվում պետության կողմից՝ օժանդակելու բիզնեսի գոնե այն ոլորտներին, որոնք կարող են օգտվել ստեղծված իրավիճակից և ինչ-որ չափով ավելացնել մատակարարումները ռուսական շուկայում։
Փոխարենն անընդհատ ընդդիմությանը տարբեր գնահատականներ ու բացառապես քաղաքական գործընթացներին պարբերաբար գնահատականներ հնչեցնելու զանգվածային քննադատությանը՝ կառավարություն կոչվածը վաղուց պիտի ուսումնասիրեր այդ շուկաները և փորձեր տարբեր գործիքներով օգնել տեղական արտադրողին՝ ընդլայնելու արտադրության ծավալները և ավելացնելու մատակարարումները։ Գաղտնիք չէ, որ շուկայում ազատ տեղերը երկար չեն մնում, դրանք շատ արագ լցվում են այլ մատակարարների կողմից ու եթե մենք չենք կարողանալու օգտվել դրանից, օգտվելու են ուրիշները։
Հակառակ դեպքում, երբ վաղը գա ու տնտեսական տարին ամփոփելու ժամանակ պարզվի, որ նախատեսված տնտեսական աճը կրկին մնացել է թղթի վրա, արդարանալու են, թե ստեղծված իրավիճակում այլ կերպ չէր էլ կարող լինել, կարող էր նույնիսկ ավելի վատ լինել։ Այնինչ՝ վաղվա մասին այսօր է պետք մտածել և, իրավիճակից ելնելով, քայլեր ձեռնարկել։
Տիգրան Մկրտչյան
