Կրակայրիչ. Լեոնարդո դա Վինչիի սարսափելի տեսքով գյուտից մինչ գրպանային փոքրիկ հարմարանքներ. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Թվում է՝ ի՞նչը կարող է լինել ավելի պարզ, քան կրակայրիչը: Կարելի է ասել՝ լուցկին, սակայն բանն այն է, որ լուցկին առաջին կրակայրիչներից ավելի ուշ է հայտնվել... Առաջին կրակայրիչի տեսքով մեխանիզմը մշակել է Լեոնարդո դա Վինչին: Կրակ ստանալու նրա պատրաստած նախնական սարքը բաղկացած է եղել բազմաթիվ զսպանակներից և անիվներից, որոնք շղթաներով կապված են եղել կայծքարին: Այնուամենայնիվ, այդ մեխանիզմը շատ խոշոր է եղել և ունեցել է սարսափելի տեսք, ուստի Լեոնարդոյի գյուտը տարածում չի ստացել: Միայն ծխախոտ ծխելու նորաձևության գալուստով են գիտնականները սկսել լրջորեն մտածել կրակ վառելու գործընթացի ամբողջական ավտոմատացման մասին:
19-րդ դարի սկզբին գերմանացի քիմիկոս Յոհան Վոլֆգանգ Դոբերեյները հորինել է ջրածնով սնուցվող առաջին սեղանի կրակայրիչը: Վառվող նյութի ու կայծքարի փոխարեն այդ կրակայրիչում օգտագործվել են պլատինի փոքրիկ մասնիկներ, որոնք թթվածնի ազդեցության տակ արագորեն տաքանում են և վառում դյուրավառ ջրածինը: Բոցը ստացվել է բավականին հզոր, և, բնականաբար, քչերն են ցանկացել օգտագործել այդպիսի կրակայրիչ, քանի որ դրա հետ անզգուշորեն վարվելու արդյունքը լինում էր հզոր պայթյունը։ 19-րդ դարի կեսերին կրակայրիչը «դատապարտված» էր ստեղծման: Այդ ժամանակ սիգարետները տարածված էին, ավելին՝ ծխելը նորաձև էր: Եթե ծխամորճ վառելու համար անհրաժեշտ չէ կրակայրիչ (նույնիսկ որոշ դեպքերում դա վնասակար է), ապա սիգարետը պահանջում էր կրակայրիչ ստեղծել: Եվ, իհարկե, ընդամենը, ըստ Մարքսի տեսության, պահանջարկը ծնել է առաջարկ, և հայտնվել է մի հիանալի մեխանիզմով իր՝ այրվող նյութով խոնավացած քուղ և մետաղական անիվներ, որոնց շնորհիվ կայծքարից կայծ է ստացվում։ Ընդհանուր առմամբ, դա գործնականում առաջին անվտանգ կրակայրիչն էր:
Մեզ ծանոթ տեսքով կրակայրիչը հորինվել է միայն անցյալ դարում: Ի սկզբանե, տեխնիկական առաջընթացը թույլ չէր տալիս այդ իրը պատշաճ կերպով պատրաստել, այն դարձնել հուսալի, անփորձանք և անվտանգ: Սկզբում կրակայրիչները պատրաստում էին լուցկու սկզբունքի համաձայն, այսինքն՝ լուցկու գլխիկի դերը կատարող պողպատե անիվը կայծ էր արձակում սիլիցիումի ձողից, որից էլ բռնկվում էր բենզինով թաթախված քուղը։ Կրակայրիչները ժամանակակից ձև ստացել են 1903 թվականին, երբ ավստրիացի քիմիկոս Կառլ Աուեր ֆոն Վելսբախը գտել է կրակայրիչների կայծքարերի արտադրության օպտիմալ խառնուրդի կազմը (երկաթ ցերիումի հետ): Հետաքրքիր է, որ ֆոն Վելսբախը ոչ մի տեսություն չի ստեղծել, նա հասել է ամեն ինչին բացառապես փորձարարական եղանակով, բայց ներկայումս էլ այդ կայծքարի կազմը նույնն է: Առաջին կրակայրիչները չափերով բավականին մեծ են եղել, նույնիսկ եղել են սեղանի հատուկ կրակայրիչներ, որոնք օգտագործվել են միայն տանը, ունեցել են առասպելական արժեք և եղել են արվեստի գործեր:
Հետագայում հանրաճանաչություն ձեռք բերելուն զուգընթաց կրակայրիչները դարձել են ավելի պարզ, ավելի էժան և գրպանում տեղավորվող: Էռնեստ Ֆրեդրիկի ընկերությունն է այդ իրերը հասցրել հաջորդ մակարդակ, և դրանք սկսել են վաճառվել ամբողջ աշխարհով մեկ: 1930-ականներին շուկա են մտել մի քանի նոր մոդելներ, որոնցից հատկապես հայտնի է «Փոթորկի վարպետ» կրակայրիչը:
Ընկերությունը օրական արտադրել է շուրջ 4000 կրակայրիչ, և նույնիսկ այդ քանակը չի կարողացել բավարարել պահանջարկը։ Հետագայում առաջատար է դարձել Ջորջ Բլեյսդելլի Zippo կրակայրիչը։ Դեռևս 1923 թվականից սկսվել են արտադրվել Dunhil կրակայրիչները։ Կրակայրիչների շուկայում մեծ դեր են ունեցել նաև նյույորքյան Ronson ընկերությունը, ճապոնական Amatti-ին և, իհարկե, անգլիական Wilkinson Sword ընկերությունն իր Cricket ապրանքանիշով:
ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
