Տնտեսական ինստիտուտները և պետական կառավարման հիմնախնդիրները. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Հայաստանի տնտեսության զարգացման առանցքային հիմնախնդիրներից է տնտեսական ինստիտուտների կայացումը։ Չնայած երկրների միջև մեկ շնչի հաշվով եկամուտների, հարստության և աղքատության տարբերությունները որոշվում և գնահատվում են ֆիզիկական և մարդկային կապիտալի կուտակման տեմպերով, տեխնոլոգիական առաջընթացով և նորարարությունների ներդրմամբ, սակայն դրանց հիմքում ընկած է տնտեսական ինստիտուտների կայացման առկա մակարդակը։
Ըստ էության, երկրների միջև երկարաժամկետ տնտեսական աճերի տարբերությունները պայմանավորված են և բացատրվում են տարբեր երկրներում ձևավորված տնտեսական ինստիտուտներով։ Ընդհանուր առմամբ, ինստիտուտները սահմանում են խաղի կանոններ, որոնց հիման վրա որոշվում են մարդկանց միջև սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական փոխհարաբերությունները։ Տնտեսական ինստիտուտների զարգացածության մակարդակով են որոշվում սեփականության ինստիտուտների և շուկաների արդյունավետ գործունեությունը և դրանց կատարելությունը։ Առանց սեփականության իրավունքի արդյունավետ իրացման և գործող պարզ մեխանիզմների, ինչպես օտարերկրյա, այնպես էլ հայրենական ընկերությունները և անհատները խթաններ չեն ունենա ներդրումներ կատարելու։
Տնտեսական ինստիտուտները կարևոր են նաև, քանի որ դրանք օգնում են նյութական և ֆինանսական ռեսուրսները բաշխել ըստ իրենց ավելի արդյունավետ օգտագործման, դրանք են որոշում, թե ով է ստանում շահույթը, եկամուտները և իրականացնում վերջնական վերահսկողությունը։ Եթե տնտեսական ինստիտուտները նպաստում և խթանում են տնտեսական աճը, ապա այդ հասարակությունները տնտեսապես ծաղկում են։ Տարբեր երկրների զարգացման պատմական ընթացքը ցույց է տալիս, որ տնտեսական ինստիտուտներն են որոշում տնտեսական խաղացողների խթանները, տնտեսական արդյունքները և նոր ստեղծված ավելացված արժեքը։ Ընդհանուր առմամբ, տնտեսությունում առկա են տարբեր սոցիալական խմբեր և անհատներ, որոնք օգուտ են ստանում և շահում են տարբեր տնտեսական ինստիտուտներից։ Հետևաբար, սոցիալական խմբերի միջև առկա են որոշակի հակասություններ, որոնք վերջնականապես լուծվում են այն խմբերի օգտին, որոնք ձեռք են բերել քաղաքական մեծ իշխանություն։
Տնտեսական աճը խթանող տնտեսական ինստիտուտները ի հայտ են գալիս այն ժամանակ, երբ քաղաքական ինստիտուտները իրավասությունները բաշխում են իշխանության այն խմբերին, որոնք ունեն հասարակության լայն շրջանակներում սեփականության իրավունքի կիրարկման հետաքրքրություն, երբ նրանք ստեղծում են արդյունավետ հնարավորություններ նրանց համար, որոնց ձեռքին է գտնվում իշխանությունը, և երբ առկա է իշխանություն ունեցողների կողմից եկամուտների յուրացման համեմատաբար քիչ հնարավորություն։ Հետևաբար, այն հարցը, թե ինչու որոշ երկրներ կամ հասարակություններ ավելի աղքատ են, քան մյուսները, սերտորեն կապված է այն խնդրի հետ, թե ինչու որոշ հասարակություններ ունեն ավելի «վատ տնտեսական ինստիտուտներ», քան մյուսները։
Ըստ էության, տնտեսական ինստիտուտների վրա քաղաքական իշխանության ազդեցությունը կարող է առաջ բերել տնտեսական անարդյունավետություն և նույնիսկ հասցնել աղքատության։ Դա բացատրվում է նրանով, որ առկա է հանձնառության խնդիր, որը ներհատուկ է քաղաքական իշխանության կիրառմանը։ Անհատները, որոնք ունեն քաղաքական իշխանություն, երբեմն չեն կարող հանձն առնել չօգտագործել այն ըստ իրենց շահերի, քանի որ ստիպված են լինելու խախտել այն։ Հանձնառության խնդիրը քաղաքական իշխանությունների համար մշտապես ստեղծում է երկընտրանք՝ արդյունավետ տնտեսական ինստիտուտներ ստեղծելու և ռեսուրսների վերաբաշխման միջև։ Արդյունավետ տնտեսական ինստիտուտները ռեսուրսները վերաբաշխում են համեմատաբար հավասարաչափ, մինչդեռ քաղաքական իշխանությունն ունի հնարավորություն այդ վերաբաշխումը իրականացնել իր խմբի անդամների միջև, որն էլ իր հերթին առաջ է բերում անարդյունավետ տնտեսական ինստիտուտներ։
Տարբեր երկրներում տնտեսական և քաղաքական ինստիտուտների կայացման պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ երբ անհատների որոշ խմբեր չեն ստացել քաղաքական իշխանություն, ապա նրանք հաճախ կարողացել են ապստամբել, օգտագործել զինված խմբեր և վարձու ուժեր կամ օգտագործել տնտեսապես ծախսատար, բայց լայնորեն ընդունված խաղաղ բողոքի գործողություններ, որպեսզի իրենց ցանկությունները պարտադրեն հասարակությանը։ Տնտեսական ինստիտուտների ձևավորման և պատմական զարգացման ընթացքը ցույց է տալիս, որ այն սոցիալական խմբերը, որոնք ունեն հակառակ շահեր, հաճախ համաձայնության չեն գալիս, որպեսզի սահմանեն այնպիսի տնտեսական ինստիտուտներ, որոնք առավելագույնի կհասցնեն ընդհանուր տնտեսական աճը և հասարակության սոցիալական բարեկեցությունը։
Դա պայմանավորված է նրանով, որ նման համաձայնության գալը կհանգեցներ քաղաքական իշխանության նվազման, որն իր հերթին կնպաստեր, որ գործող քաղաքական իշխանությունը կկորցներ ռեսուրսների վերաբաշխման մի մասի նկատմամբ վերահսկողությունը։ Տնտեսական ինստիտուտների կայացման փորձը հնարավորություն է ընձեռում ներկայացնել այն հիմնական հարցի պատասխանը, թե ինչու որոշ հասարակություններ ընտրում են «լավ տնտեսական ինստիտուտներ»։ Ըստ էության, «լավ տնտեսական ինստիտուտներն» այն կառույցներն են, որոնք ապահովում են սեփականության իրավունքի պաշտպանությունը և հասարակության լայն շրջանակների համար տնտեսական ռեսուրսներից օգտվելու հարաբերականորեն հավասար իրավունք։ Չնայած այս մոտեցումը չի ներառում հասարակությունում հավասար հնարավորությունների պահանջ, այնուհանդերձ, շեշտադրում է, որ երբ հասարակության միայն շատ փոքր մասն ունի լավ պաշտպանված սեփականության իրավունք, ապա այդ հասարակությունը չունի «լավ տնտեսական ինստիտուտներ»։
Այսպիսով, եթե քաղաքական ինստիտուտները, որոնք հսկողություն են սահմանում նրանց նկատմամբ, որոնց ձեռքում է գտնվում քաղաքական իշխանությունը, մասնավորապես հասարակությունում ստեղծելով իշխանության հաշվեկշռված բաշխվածություն, ապա դա օգտակար է, որպեսզի ի հայտ գան «լավ տնտեսական ինստիտուտներ»։ Առանց քաղաքական իշխանության վրա հսկողության, իշխանություն ունեցողները ավելի հավանական է, որ կընդունեն այնպիսի տնտեսական ինստիտուտների համակարգ, որոնք բարենպաստ են իրենց համար և միաժամանակ վնասակար են հասարակության մնացած մասի համար՝ ձախողելով հասարակության լայն շրջանակների համար սեփականության իրավունքի պաշտպանությունը։
Մյուս կողմից՝ ավելի հավանական է, որ «լավ տնտեսական ինստիտուտները» առաջ կգան, երբ քաղաքական իշխանությունը գտնվում է համեմատաբար լայն խմբերի ձեռքում, որոնք ունեն ներդրումներ կատարելու զգալի հնարավորություններ։ Երբ նշանակալի ֆինանսական հնարավորություններով փոքր խումբը իր ձեռքում է պահում իշխանությունը, ապա նրանք կարող են որոշ ժամանակ ընդունելի համարել այնպիսի համակարգ, որտեղ իրենց սեփականության իրավունքը պաշտպանված է, բայց ուրիշներինը՝ ոչ։ Այն պարագայում, երբ հասարակության առավել լայն խմբեր են տնօրինում քաղաքական իշխանությունը, նրանց կողմից բոլորի համար ապահով սեփականության իրավունքի ինստիտուտ ներդնելը շահավետ է հենց իրենց համար։
ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ
Տնտեսագիտության թեկնածու
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
