Քաշով մեկ ոսկու արժեք ունեցող համեմունք՝ վանիլին. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Վանիլինը համեմունք է, որը ձեռք է բերվում Vanilla բույսի մի քանի տեսակների չհասունացած պտուղներից, առաջին հերթին՝ vanilla planifolia- ից, որից ստացվում են լավագույն որակի վանիլինի 20-25 սանտիմետրանոց երկար պատիճներ: Վանիլինի մասին առաջին հիշատակումն արվել է իսպանացի քահանայի կողմից 1529 թվականին Մեքսիկայում, երբ նա լեգենդ է պատմել Կենտրոնական Ամերիկայի հնդիկների մասին. «Շատ վաղուց թագավորից ծնվել է զարմանալի գեղեցկության դուստր: Նրան անվանել են Առավոտյան աստղ: Թագավորը չի ցանկացել ամուսնացնել նրան սովորական մահկանացուի հետ, ուստի նրան դարձրել են պտղաբերության աստվածուհու քրմուհի։ Քայլելով անտառներով՝ աղջիկը հանդիպել է մի գեղեցիկ իշխանի, որի անունը եղել է Երիտասարդ եղջերու:
Նրանք սիրահարվել են, բայց պտղաբերության աստվածուհին սպանել է նրանց: Եվ շուտով նրանց մահվան վայրում աճել է մի փարթամ շյուղ, որը դարձել է զմրուխտե կանաչ ցողուն, որը վեր է բարձրացել իր բեղիկներով: Շուտով ցողունի վրա ծաղկել են նուրբ դեղնավուն կանաչ խոլորձները, իսկ հետո նրանց տեղում պատիճներ են առաջացել, որոնք արտանետել են նուրբ բույր: Նման կեպ էլ հայտնվել է վանիլը»: Շատ լեզուներում կան ասացվածքներ, որոնք նման են «Տղամարդու սրտի ճանապարհը անցնում է ստամոքսով» ասույթին: Հավանաբար, մայա ցեղի հնդկացիներն առաջինն են հասկացել այդ պարզ ճշմարտությունը: Նրանց հայտնի «շոկոլատլ» ըմպելիքը (որը եղել է շոկոլադի նախատիպը) բաղկացած է եղել փոշիացված կակաոյի հատիկներից, վանիլինից, մեխակից, չիլի պղպեղից և այլ համեմունքներից: Հնդկացիները բարձր են գնահատել վանիլը և դրա պատիճներն անգամ օգտագործել են որպես վճարամիջոց: Շոկոլատլը վայելել են միայն առաջնորդները, ազնվականները և ռազմիկները: Այն մատուցել են խնջույքներից հետո:
Բացի այդ, հնդկացիները հավատացած էին, որ շոկոլատլ խմող տղամարդը հաջողակ կլինի կանանց հետ: Ամերիկա ժամանած իսպանացիներն ընդունել են այդ ավանդույթը և Եվրոպա են բերել մի հրաշք սիրային ըմպելիք՝ վանիլինով շոկոլադ։ 18-րդ և 19-րդ դարերում բուժակները խորհուրդ էին տալիս տղամարդկային ուժը բարձրացնելու համար օգտագործել վանիլային արգանակ: Վանիլինը հարգի է եղել ոչ միայն այդ հավատալիքի, այլ նաև իր բույրի շնորհիվ: Կենտրոնական Ամերիկայի հնդկացիները գլխարկներին վանիլի պատիճներ են կրել: Հնում վանիլինը բառացիորեն ոսկու արժեք է ունեցել, Մեքսիկայում նույնիսկ վանիլինի գողերի կաստա է եղել, իսկ ֆերմերները յուրաքանչյուր պատիճ նշել են հատուկ նշանով, որպեսզի գողանալու դեպքում այն նույնականացվի: Հին աշխարհում վանիլինը եղել է դասական համեմունքներից ամենաերիտասարդը: Առաջին եվրոպացին, ով համտեսել է ացտեկների վանիլային շոկոլադը, եղել է Կոլումբոսը:
Այդ ժամանակից ի վեր այդ էկզոտիկ համեմունքը դարձել է իսպանացիների կողմից ացտեկներից և Հարավային Ամերիկայի այլ բնիկ ժողովուրդներից հավաքված տուրքի կարևոր մասը: Իսպանացիները, իմանալով այդ համեմունքի ուշագրավ հատկությունները, 16-րդ դարի սկզբից գրեթե 300 տարի պահել են Մեքսիկայից դրա ներմուծման մենաշնորհը: Վանիլինի ժամանակակից անվանումը գալիս է իսպաներեն «փոքր պատիճ» բառից: Եվրոպացիները, հատկապես ֆրանսիացիները, վանիլինից սկսել են պատրաստել ոչ միայն օծանելիք, այլ նաև այն խառնել են քթախոտերին և լիկյորներին: Երբ 19-րդ դարում հայտնվել է վանիլի յուղը, շատ խելացի կանայք սկսել են մի քանի կաթիլ քսել իրենց ականջներին և դաստակներին՝ այդպիսով հնարելով կատարյալ օծանելիք, որը և՛ զգայական է, և՛ միևնույն ժամանակ տան հարմարավետություն է հիշեցնում: Այնուամենայնիվ, 18-19 դարերում վանիլինի հիմնական արժեքն այն էր, որ այն համարվում էր ուժեղ աֆրոդիզիակ:
Գերմանացի հետազոտող Բիզար Զիմերմանը, ուսումնասիրելով հարավամերիկյան ժողովուրդների սովորույթները, պարզել է, որ նրանց ավանդական վանիլային շոկոլադը օգտագործվում է որպես աֆրոդիզիակ և խթանող միջոց: Եվրոպացի գիտնականները վանիլինին վերագրել են եզակի բուժիչ հատկություններ, որը և խթանել է այդ թանկ համեմունքի պահանջարկը: Այսօր աշխարհում սպառվում է շուրջ 2000 տոննա բնական վանիլին: Այս պահանջը բավարարելու համար Կարիբյան, Հարավային Ամերիկայի և Ասիայի արևադարձային շատ երկրներ վանիլ են աճեցնում արտահանման համար: Մադագասկարն այդ համեմունքի ամենամեծ արտադրողն է: Վանիլային տնկարկներում հիմնականում ձեռքի աշխատանք է օգտագործվում:
Վանիլային լավագույն պատիճները փափուկ, յուղոտ, մի փոքր գանգուր, մուգ, գրեթե սև գույնի են: Նման վանիլը ընդգծված հոտ ունի, որը պահպանվում է մինչև 40 տարի: Վանիլինը համատեղում է արևել յան խնկերի էկզոտիկությունն ու առեղծվածը, ծաղկեփնջերի «սիրավեպը», ժամանակակից բարդ և համարձակ բույրերն ու հանգստացնող քաղցր նոտաները: Դատելով այն փաստից, որ այն ավելացվում է կոսմետիկայի, մոմերի և օդը թարմացնող միջոցների վրա, վանիլինն ունի ինչ-որ առանձնահատուկ գաղտնիք: Չնայած վանիլը այնքան մեծ ուշադրության չի արժանացել, որքան այլ ժողովրդական միջոցները (ինչպես, օրինակ՝ նարդոսը, անանուխը և երիցուկը), այն հարյուրամյակներ շարունակ օգտագործվել է որպես բուժիչ, ցավը ամոքող և հանգստացնող միջոց:
ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
