Փախլավա. ի՞նչ արմատներ ունի և որտեղի՞ց է գալիս շատերի սիրելի այդ հրուշակեղենը. «Փաստ»

Փախլավան մեղրով քաղցրացված, մեծ քանակի ընկույզ պարունակող հրուշակեղեն է, որը հաճելի է վայելել մեկ բաժակ թարմ եփած սուրճի կամ թեյի հետ: Դժվար լինի որևէ հայ, որը ծանոթ չլինի փախլավային: Ավելին, շատ օտարերկրացիներ այդ հիանալի թխվածքն առաջին հերթին կապում են Հայաստանի հետ: Սակայն կան այլ ժողովուրդներ, որոնք հավակնում են փախլավայի «հեղինակային իրավունքին»: Իսկ իրականում ի՞նչ ակունքներ ունի այն, ո՞վ է հորինել փախլավան: Նախ նշենք, որ այն տարբեր խոհարարական բնութագրերով օրիգինալ բաղադրատոմսերի հաջորդական ավելացման արդյունք է, քանի որ անցել է մի մշակույթից մյուսը: Համարվում է, որ փախլավան հայտնվել է մ.թ.ա. 8-րդ դարում ինչ-որ տեղ Մերձավոր Արևելքում կամ Միջերկրական ծովի շրջանում:

 

Ինչպես հնուց եկած այլ ուտեստների դեպքում, փախլավայի պատմությունը ևս լի է հակասություններով, ինչը դժվարացնում է այն հարցի պատասխանը, թե ովքե՞ր են այն մարդիկ, որոնք առաջինն են թխել փախլավա: Իհարկե, այս քաղցրավենիքի ստեղծումը շատ ժողովուրդներ են վերագրում իրենց, բայց փաստ է այն, որ ինչ էլ լինի, դրա համը անպայման ստիպում է օտարերկրացուն իր հետ վերցնել այդ հրուշակեղենի ոչ միայն մի քանի կտոր, այլև պատրաստման բաղադրատոմսը: Փախլավան, անցնելով հարթավայրերով, լեռներով ու ծովերով, հարստացել է համեմունքներով և այն տարածքի խոհարարական մշակույթի առանձնահատկություններով, որտեղ հայտնվել է:

 

Փախլավայի պատմությունը նույնքան ինտրիգային է, որքան Մետաքսի ճանապարհի պատմությունը, որի միջոցով էլ այն տարածվել է: Ամենատարածված վարկածներից մեկն այն է, որ մ.թ.ա. 8-րդ դարում ասորիներն են առաջինը պատրաստել փախլավա: Նրանք թխել են ծեծած ընկույզով լցոնված խմորի շերտեր: Թխելու համար օգտագործվել են փայտով վառարաններ, իսկ քաղցրության համար խմորին ավելացվել է մեղր: Միջագետք հաճախ են այցելել նավաստիներ և վաճառականներ Հունաստանից, ովքեր շուտով իմացել են այդ զարմանալի աղանդերի մասին: Այսպիսով, փախլավան հայտնվել է իր հայրենիքից դուրս՝ Աթենքում: Հույները մեծապես բարելավել են այդ թխվածքը: Նրանք ստեղծել են մի տեխնոլոգիա, որը հնարավորություն է տալիս ստանալ շատ բարակ խմոր, որը տարբերվում էր ասորիների կոպիտ թխվածքից, և որն իր կառուցվածքով հիշեցնում էր լավաշ: Արդյունքում ստացված բարակ շերտերը կոչվել են «phyllo» կամ «fillo», ինչը հունարենում նշանակում է «տերև», «ափսե»:

 

Մ.թ.ա. 3-րդ դարում փախլավան եղել է Հունաստանի հարուստ ընտանիքների աղանդեր: Երթուղով, որով տեղափոխում էին մետաքս և համեմունքներ, այսինքն՝ Մետաքսի ճանապարհով փախլավայի բաղադրատոմսը հասել է Հայաստան, որտեղ դրան ավելացրել են դարչին և մեխակ: Հիմնականում հենց այս՝ հայկական տարբերակն էլ գերակշռում է փախլավայի պատրաստման ներկա բաղադրատոմսերում: Հետագայում արդեն Հայաստանից փախլավան «տեղափոխվել» է այլ տարածաշրջաններ՝ կրելով նոր փոփոխություններ և դառնալով այդ հրուշակեղենի «հեղինակային իրավունքի» համար մեծ վեճի պատճառ: Երբ արաբներն են սովորել փախլավայի բաղադրատոմսը, նրանք այն հարստացրել են վարդաջրով և հիլով: Հետո փախլավան ճանապարհ է ընկել նաև դեպի արևմուտք՝ հարուստ հռոմեացիների խոհանոցներ, այնուհետև դարձել է խոհարարական արվեստի մի մաս Բյուզանդիայում, որտեղ այն մնացել է մինչև այս կայսրության վերջը՝ 1453 թվականը։

 

Միևնույն ժամանակ, այն դյութել է նաև Պարսկաստանի կառավարիչներին: 15-րդ դարում Կոստանդնուպոլիսը, ամբողջ հայկական թագավորությունը, նախկին ասորական հողերը և Պարսկական թագավորության արևմտյան նահանգներից մի քանիսը նվաճվել են Օսմանյան կայսրության կողմից: Օսմանյան տիրակալների խոհանոցներում սկսել են վարձել խոհարարներ և արհեստավորներ նվաճված բոլոր երկրներից, և փախլավան թխել են այդ նոր կայսրության գրեթե բոլոր անկյուններում, չնայած որոշ տարբերություններով: Միմյանց հետ շփվելով՝ խոհարարները կատարելագործել են այդ ուտեստը թխելու արվեստը: Թուրքական թագավորությունում փախլավային շնորհվել է արքայական քաղցրավենիքի կարգավիճակ, և դրա պատճառը հավանաբար այն է, որ փախլավայի հիմնական բաղադրիչները՝ մեղրը և ընկույզը, ունեն աֆրոդիզիակի հատկություններ: Բացի այդ, այն ժամանակ ենթադրվում էր, որ որոշ համեմունքներ բարձրացնում են սեռական ֆունկցիան, հետևաբար, ըստ օգտագործողի սեռի, սկսել են փախլավային այլ համեմունքներ ավելացնել, օրինակ՝ հիլ՝ տղամարդկանց համար:

 

Ի դեպ, համարվում էր, որ հայկական բաղադրատոմսում ներառված դարչինն այս տրամաբանությամբ կանանց համար էր, իսկ մեխակը՝ երկու սեռի համար։ Օսմանյան կայսրությունում փախլավա պատրաստելու արվեստը հասցվել է գրեթե կատարելության: Երբ 18-րդ դարում կայսրությունն ավելի բաց է դարձել արևմտյան մշակույթների առջև, արևմուտքի խոհարարներն սկսել են որոշակի փոփոխություններ կատարել այդ աղանդերի բաղադրատոմսում: Փախլավան Ամերիկա է մտել Հունաստանից և Մերձավոր Արևելքից ներգաղթյալների հետ: Ներկայում այն մատուցվում է այդ երկրի բազմաթիվ ռեստորաններում: Փախլավայի քաղցրությունը մարդկանց ստիպում է անհանգստանալ դրա կալորիականության պարունակությամբ:

 

Նշենք, որ այս աղանդերը չափազանց սննդարար է: Պատրաստման մեջ օգտագործվող ընկուզեղենը օգտակար է սրտի համար: Ընկույզները հարուստ են մանրաթելերով և օգտակար միկրոտարրերով՝ մագնեզիումով և պղնձով, նաև շատ վիտամին E և ֆոլաթթու են պարունակում: Ընկույզն ու նուշը բարենպաստ ազդեցություն են ունենում արյան մեջ խոլեստերինի մակարդակի վրա: Բացի այդ, ընկույզը Օմեգա-3 ճարպաթթուների հարուստ աղբյուր է, ինչը կարող է նվազեցնել սրտային հիվանդությունների ռիսկը:

 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում