Հոգևոր ինքնության սահմաններն ու իրականության հետ առերեսումը. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Մարդու ինքնությունն ու իրականության ընկալումը դարեր շարունակ եղել են մարդկային մտքի և հոգեբանական ուսումնասիրությունների առանցքային թեմաներ։ Ժամանակակից հոգեբանությունը ձգտում է բացահայտել մարդու վարքագիծը, մտքերը և զգացմունքները գիտական մեթոդներով՝ օգտագործելով փորձարարություն, հարցաշարեր, դիտարկումներ և հոգեթերապևտիկ մոտեցումներ։ Սակայն հոգեբանության դասական տեսությունը և մեթոդաբանությունը սահմանափակվում է նյութական և հոգեբանական գործընթացներով և չի կարողանում ամբողջությամբ բացահայտել մարդու հոգևոր էությունը՝ այն «ես»-ը, որը գոյություն ունի նյութական աշխարհի սահմաններից դուրս։ Ժամանակակից հոգեբանությունն իր խորությամբ ավելի շուտ դարձել է սոցիալական գիտություն։ Այն ուսումնասիրում է, թե ինչպես են հասարակական, տեղեկատվական և տեխնոլոգիական միջավայրերը ձևավորում մարդու հոգեվիճակը։ Սակայն այդ ընթացքում այն հաճախ անտեսում է մարդու ներքին հոգևոր իրականությունը՝ այն շերտը, որտեղ մարդը միահյուսված է Սուրբ Հոգու հետ։ Ահա թե ինչու հոգեբանական մեթոդները հաճախ հանգում են ժամանակավոր հանգստության կամ ինքնակառավարման ձևերի, բայց ոչ ներքին վերածնության։ Ժամանակակից հոգեբանությունը, որքան էլ զարգացած լինի մեթոդաբանորեն, հիմնականում գործում է էմպիրիկ և նյութական աշխարհընկալման սահմաններում։ Այն դիտարկում է մարդու գիտակցությունը, վարքը, հույզերը և սոցիալական կապերը՝ որպես չափելի, դիտարկելի երևույթներ։ Սակայն այն երբեք չի անդրադառնում մարդու ներքին կյանքի ամենաանտեսանելի, բայց ամենաիրական ուժին՝ Սուրբ Հոգու ներգործությանը և դրա զորությանը։ Ըստ էության, մարդու հոգևոր ինքնությունը ձևավորվում է միայն այն ժամանակ, երբ մարդը ճանաչում է իրեն Աստծո պատկերով և նմանությամբ և թույլ է տալիս Սուրբ Հոգուն ներգործել իր կյանքի բոլոր ոլորտներում։ Հոգևոր ճանապարհը օգնում է հաղթահարել ներքին հակասությունները, հոգեկան ճգնաժամերը, տագնապն ու անհանգստությունները, որոնք միայն այսօրվա հոգեբանական կամ սոցիալական մեթոդներով հնարավոր չէ լուծել։
Քրիստոնեական դավանաբանությունը հստակ բացահայտում է Հայր Աստծո և Որդի Աստծո դերը՝ նրանց միջնորդությունը և փրկարար նշանակությունը։ Սակայն Սուրբ Հոգու գործառույթներն ու ազդեցությունը մարդու հոգևոր ինքնության վրա հաճախ մնում են երկրորդ պլանում։ Սուրբ Երրորդության մեջ Սուրբ Հոգին հավասարապես Աստված է, բայց նրա առանցքային դերը մարդու ներքին կյանքի, ինքնաճանաչման և հոգևոր վերածննդի գործում համեմատաբար քիչ է լուսաբանվել թե՛ դասական աստվածաբանության, թե՛ հոգեբանության շրջանակներում։
Այս ընկալման խորքում դրված է այն նույն ճշմարտությունը, որը քրիստոնեությունը բացահայտում է Սուրբ Հոգու միջոցով. մարդը չի կարող հասնել ամբողջական ինքնաճանաչման՝ առանց Սուրբ Հոգու ներգործության։ Հենց այստեղ է ձևավորվում այն, ինչ կարելի է անվանել հոգեռեալիզմ՝ փիլիսոփա-աստվածաբանական ուղղություն, որը դիտարկում է Սուրբ Հոգուն ոչ թե որպես Երրորդության «օժանդակ անձնավորություն», այլ որպես մարդու իրական ինքնության և հոգևոր վերածննդի առանցքային ուժ։ Եթե դասական հոգեբանությունը ուսումնասիրում է, թե ինչպես է մարդը «փորձում հասկանալ իրեն», ապա հոգեռեալիզմը ցույց է տալիս, թե ինչպես է Սուրբ Հոգին օգնում մարդուն հասկանալ իր իսկ էությունը՝ անցնելով դասական հոգեբանության կողմից ընդունված նյութական, սոցիալական և անգամ մտավոր սահմանները։ Ըստ իմ պատկերացումների, հոգեռեալիզմը հնարավորություն է ընձեռում բացել այն շերտերը, որոնք անհասանելի են միայն գիտակցության, հոգեբանական վերլուծության կամ սոցիալական ազդեցությունների միջոցով։ Մարդու հոգևոր իրականությունը միավորվում է նյութական և հոգեբանական շերտերի հետ միայն այն ժամանակ, երբ նա ճանաչում է իրեն որպես Աստծո պատկերով և նմանությամբ ստեղծված արարած:
Այսօր Հայաստանում և աշխարհում նկատվում է հոգեկան ճգնաժամերի, դեպրեսիաների և անհանգստությունների աճ։ Սա կապված է ոչ միայն սոցիալական և տնտեսական ճնշումների, այլև հոգևոր դատարկության հետ։ Մարդը հաճախ կորցնում է իր «ներքին խարիսխը»՝ այն հոգևոր կենտրոնը, որը կապում է նրան հավիտենական արժեքների հետ։ Հայաստանում աճել են ավտովթարները, ընտանեկան կոնֆլիկտները, ինքնասպանությունների և կախվածությունների դեպքերը։ Դրանք բոլորը արտահայտություններ են նույն խնդրի՝ մարդու հոգևոր ինքնության խաթարման։ Այս ամենը կարող է դառնալ հոգեռեալիզմի քննության առարկա: Մյուս կողմից՝ այսօր Հայաստանում նկատվում են մի շարք փոխկապակցված հոգևոր և հոգեբանական խնդիրներ, որոնք խոչընդոտում են ազգային ինքնության վերականգնմանը։ Առաջին և ամենախորքային խնդիրն է ազգային ինքնության հոգևոր հիմքերի խաթարումը, երբ հայ լինելը ընկալվում է ոչ թե որպես աստվածային առաքելություն, այլ պարզապես ծագում կամ քաղաքացիական պատկանելություն։ Ըստ հոգեռեալիզմի, հայրենիքը դառնում է ոչ թե միայն տարածք, այլ հոգևոր տարածություն, որտեղ մարդը ճանաչում է իր կոչումը, իր պատմական և աստվածային առաքելությունը։
Հոգեռեալիզմի տեսանկյունից պատմական Հայաստանը և իրական Հայաստանը երկու փոխկապակցված հասկացություններ են, սակայն քաղաքական նպատակներից ելնելով՝ հաճախ փորձում են դրանք ներկայացնել միմյանցից անջատված։ Պատմական Հայաստանը հիշեցնում է մեր նախնիների պայքարի, մշակույթի, հավատքի և նահատակության վկայությունը, իսկ իրական Հայաստանը այն երկիրն է, որտեղ մենք ապրում ենք այսօր՝ դժվարություններով, անարդարություններով և մոռացությամբ։ Հոգեռեալիզմը ցույց է տալիս, որ միայն հոգևոր Հայաստանի միջոցով կարող ենք վերականգնել այս երկու աշխարհների միասնությունը և կառուցել իրական հայրենիք՝ մեր ներկայի և ապագայի համար։ Արարատ լեռը հոգեռեալիզմի շրջանակում դիտվում է որպես հոգևոր, ազգային և ստեղծագործական խորհրդանիշ, ներշնչման և ինքնաճանաչման աղբյուր։ Այն ներկայացնում է ոչ միայն պատմական, աշխարհագրական կամ երկրաբանական նշանակություն, այլև հոգևոր բարձունք՝ այն կենտրոնը, որտեղ մարդը և ազգը միավորվում են սեփական էության և Աստծո հետ կապի մեջ։
Հոգեռեալիզմի տեսանկյունից, բնականաբար, հարց է առաջանում, թե ինչու կորցրեցինք Արցախը։ Արցախը կորցրեցինք, որովհետև, որպես ազգ, մենք կորցրել էինք հոգևոր ինքնությունը և ազգային ինքնաճանաչումը։ Պատերազմը և տարածքների կորուստը ոչ միայն ռազմական կամ քաղաքական խնդիր էր, այլ նաև մեր հավաքական հոգեբանական և հոգևոր վիճակի արտացոլում։ Երբ ազգը չի ճանաչում իր հոգևոր արմատները, երբ հայ լինելը ընկալվում է միայն ըստ տարածքային քարտեզների պատմական կամ աշխարհագրական առաքելություն, այն կորցնում է ներքին ուժը պաշտպանելու սեփական արժեքները։ Հոգևոր ընկճվածությունը և ազգային ինքնության խաթարումը դարձան այն պատնեշները, որոնք թույլ չտվեցին պահպանել Արցախի նկատմամբ պատասխանատվության զգացումը։ Հոգեռեալիզմը ցույց է տալիս, որ միայն ներքին հոգևոր վերածնունդը, ազգային ինքնաճանաչումը և հայրենիքի հոգևոր կապի գիտակցումը կարող են կանխարգելել նման կորուստները։
Այսօր, երբ մեր հասարակության մեջ հաճախ գերակշռում է նյութական մտածողությունը, անհրաժեշտ է, որ մենք ճանաչենք մեր ինքնության սահմանները և վերադառնանք հոգևոր խարիսխներին՝ աղոթքին, շնորհին, ներշնչմանը և Սուրբ Հոգու զորությանը։ Դա ոչ միայն հավատքի, այլև հոգեբանական կայունության և հասարակական առողջության հարց է։ Հոգեռեալիզմը և մարդու հոգևոր իրականությունը կարող են արտահայտվել նաև արվեստում, գրականության և երաժշտության մեջ, որոնք ծառայում են հոգևոր ինքնաճանաչման գործընթացին։ Հոգեռեալիզմն, այսպիսով, կարող է դառնալ ոչ միայն փիլիսոփայական և աստվածաբանական ուղղություն, այլ նաև կիրառելի մեթոդ՝ կյանքի տարբեր ոլորտներում՝ հոգեկան առողջությունից մինչև կրթություն, մշակույթ և հասարակական վարքագիծ։
Այսպիսով, հոգեռեալիզմը առաջարկում է մի նոր ուղի՝ միավորելով հոգեբանության և քրիստոնեության ընկալումները։ Այն հիշեցնում է, որ մեր ժամանակների մարդը կանգնած է ոչ թե միայն տեխնոլոգիական կամ տնտեսական մարտահրավերների, այլ նախևառաջ հոգևոր ինքնության ճգնաժամի առաջ։ Իսկ այդ ինքնությունը կարող է կայունանալ միայն այն ժամանակ, երբ մարդը գիտակցում է իր հոգևոր սահմանները՝ Սուրբ Հոգու ներգործությամբ։
Այսպիսով, հոգեռեալիզմը դառնում է ազգային գոյաբանական ծրագիր, որը միավորում է հոգեբանությունը, փիլիսոփայությունը և հավատը՝ ծառայելով անհատի, ընտանիքի, պետության և ողջ ազգի հոգևոր վերականգնմանը և ամրապնդմանը։ Միայն վերականգնելով մեր ներքին իրականությունը՝ մենք կկարողանանք ստեղծել իրական, հոգևոր, ուժեղ և միավորված Հայաստան ու հայրենիք՝ անցյալը հարգելով, ներկան հասկանալով և ապագայի համար ստեղծագործելով։ Եթե մենք չվերականգնենք մեր հոգևոր ինքնությունը, մենք չենք կարող կառուցել ո՛չ պետություն, ո՛չ հայրենիք։ Իսկ եթե վերագտնենք Սուրբ Հոգու ներկայությունը մեր մեջ, ապա կվերագտնենք նաև պատմական և իրական Հայաստանը մեր ներսում՝ ստեղծելով հոգևոր Հայաստան։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
