Ցավը վերահսկողության տակ. Ինչպես են զգացմունքներն ու քունը ազդում տառապանքի վրա
Քրոնիկ ցավը հազվադեպ է գոյություն ունենում ինքնին. այն սերտորեն կապված է մարդու հոգեբանական վիճակի և նրա քնի որակի հետ։ Անհարմարության անընդհատ զգացումը ոչ միայն նվազեցնում է ֆիզիկական ակտիվությունը, այլև առաջացնում է տագնապ, դեպրեսիա, դյուրագրգռություն, իսկ անքնությունը խորացնում է ցավի ընկալումը՝ ստեղծելով մի չարագուշակ շրջան, որից դուրս գալը դժվար է։ Ժամանակակից ուսումնասիրությունները հաստատում են, որ ցավի արդյունավետ կառավարումն անհնար է առանց համապարփակ մոտեցման, որը ներառում է հոգեբանական աջակցություն և քնի կարգավորում։
Ցավի վերաբերյալ բժշկության առաջին Հայկական միջազգային կոնգրեսում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել հենց այս փոխազդեցությանը։ Մասնագետները շեշտում են, որ ցավի բուժումը պետք է հաշվի առնի ոչ միայն ֆիզիոլոգիական մեխանիզմները, այլև հուզական, ճանաչողական և վարքային ասպեկտները, քանի որ հենց պացիենտի հոգեֆիզիոլոգիական վիճակն է որոշում թերապիայի արդյունավետությունը և ընդհանուր կյանքի որակը։
Մեկուսացված վիճակում ցավն ավելի ուժեղ է արտահայտվում
Հոգեբան Լիլիթ Խաչատրյանը բացատրել է, որ ցավը պարզապես հյուսվածքների վնասման ազդանշան չէ, այլ բարդ նյարդահոգեբանական գործընթաց, որում էական դեր են խաղում հույզերը, անցյալի փորձը և սոցիալական միջավայրը: Ըստ էության, ցավը բաղկացած է երեք փոխկապակցված բաղադրիչներից՝ կենսաբանական, հոգեբանական և սոցիալական:
Հոգեբանական բաղադրիչը ներառում է մտքերը, համոզմունքները, հույզերը և ցավը հաղթահարելու ռազմավարությունները։ Սոցիալական բաղադրիչը կապված է մանկության տրավմաների, ընտանեկան գործոնների, աջակցության մակարդակի, մեկուսացման կամ, հակառակը, մտերիմ կապերի հետ։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս. մեկուսացված պացիենտներն ավելի ուժեղ են զգում ցավը, քանի որ սթրեսի հորմոններն ակտիվանում են՝ ուժեղացնելով ցավը։ «Մարդը կարող է ստանալ նույն տրավման, բայց տարբեր պայմաններում ցավը կզգացվի տարբեր կերպ։ Օրինակ, զինվորը մարտի դաշտում կարող է չզգալ վնասվածքը, իսկ երեխան խաղի ժամանակ չի նկատում ցավը, մինչև տուն չվերադառնա», – օրինակներ է բերել հոգեբանը։
Նա ընդգծել է, որ անհատական բնութագրերը՝ ինտելեկտը, անհատականությունը, անհանգստությունը, նույնպես ազդում են ցավի ընկալման վրա: «Ցավը և հուզական վիճակը սերտորեն կապված են. այն առաջացնում է վախ, անհանգստություն, երբեմն՝ զայրույթ, մեղքի զգացում կամ դեպրեսիա», - նշել է Խաչատրյանը: Կան երկու արձագանքման ռազմավարություն՝ բախում, երբ մարդը ակտիվորեն հաղթահարում է ցավը և խուսափում, երբ նա խուսափում է գործողությունից, ինչը սրում է տառապանքը:
Թերապիայի ընթացքում կարևոր է փոխել պացիենտի իռացիոնալ համոզմունքները։ «Մենք ցույց ենք տալիս, որ բացասական մտքերը մտածողության սխալներ են, որոնք կարելի է շտկել», – բացատրել է հոգեբանը։ Հարցերի միջոցով պացիենտները սովորում են ստուգել իրենց համոզմունքները, չեզոքացնել տագնապային մտքերը և աստիճանաբար ձևավորում են մտածողության նոր մոդելներ. «Ես կարող եմ, ինձ կհաջողվի, ես կրկին կհաղթահարեմ»։
Բացի ճանաչողական աշխատանքից, օգտագործվում են շնչառական տեխնիկաներ, մկանների թուլացում, մարմնի սկանավորում, մայնդֆուլնես և հինգ զգայարանների ակտիվացում. այս ամենը նվազեցնում է ցավի ինտենսիվությունը։ Խաչատրյանը նշել է, որ վարքագիծը նույնպես կարևոր է. եթե մարդը փակվում է տանը և խուսափում սոցիալական շփումներից, ցավն ուժեղանում է։ Փոքր քայլերը՝ ֆիզիկական ակտիվությունը, սիրելի զբաղմունքները, դրական հույզերով կամ հոբբիների միջոցով շեղվելը, օգնում են կոտրել այդ շրջանը։
Ամբողջ բուժումը կառուցվում է կոգնիտիվ-վարքային թերապիայի սկզբունքով. մտքերը, հույզերը և գործողությունները փոխկապակցված են և դրանց հետ աշխատանքը նվազեցնում է ցավի ուժն ու ընկալումը։ «Նպատակն է՝ օգնել պացիենտին վերադարձնել վերահսկողությունը, բարելավել կյանքի որակը և նվազեցնել տառապանքը», – եզրակացրել է հոգեբանը։
Քունը մեղմացնում է ցավը
Սոմնոլոգիայի մասնագետ Սամսոն Խաչատրյանը նշել է, որ քունը ազդում է ցավի ընկալման վրա։ «Քնի ընթացքում մենք անցնում ենք այդ փուլերի մի քանի ցիկլերով և դրանց բաշխումը փոխվում է գիշերվա սկզբից դեպի առավոտ. NREM-ը նվազում է, իսկ REM-ն ավելանում է», – բացատրել է նա և շարունակել, որ, ըստ ուսումնասիրությունների, ցավի նկատմամբ զգայունությունը նվազում է REM փուլում և դանդաղ ալիքային խորը քնի (NREM 3) ժամանակ, իսկ քնի թեթև փուլերում մարդն ավելի ուժեղ է զգում ցավը։ Ուստի, լիարժեք քունը կրիտիկական կարևորություն ունի քրոնիկ ցավ ունեցող պացիենտների համար։
Բժիշկը նշել է քնի և որոշակի ցավային համախտանիշների միջև կապը: Օրինակ՝ քնի ապնոէն հաճախ առաջացնում է առավոտյան գլխացավեր, որոնք թեթևանում են CPAP թերապիայի միջոցով: Անհանգիստ ոտքերի համախտանիշ ունեցող հիվանդները կարող են միգրեն կամ ֆիբրոմիալգիա ունենալ, չնայած նրանք թեթևացում են զգում քնի դրվագների ժամանակ: «Քունը և ցավը փոխկապակցված են. քնի խանգարումը վատթարացնում է հանգստի որակը, մեծացնում է քնելու համար անհրաժեշտ ժամանակը և նվազեցնում է քնի արդյունավետությունը, ինչը վատթարացնում է քրոնիկ ցավը», - ընդգծել է Խաչատրյանը:
Նա նշել է, որ քնի բարելավումը կարելի է դիտարկել որպես ցավի համապարփակ բուժման մաս։ Սա կարող է ներառել ինչպես վարքային մեթոդներ՝ քնի ռեժիմի շտկում, կոգնիտիվ-վարքային թերապիա, շնչառական վարժություններ, լուսաթերապիա, այնպես էլ դեղաբանական մոտեցումներ։ «Նույնիսկ պարզապես ուշադրություն դարձնելը քնի որակին թույլ է տալիս բարելավել պացիենտների վիճակը և նվազեցնում ցավի ընկալումը», – եզրակացրել է Խաչատրյանը՝ ընդգծելով քնի գնահատումը կլինիկական պրակտիկա և ցավի ոլորտի գիտական հետազոտություններում ներդնելու անհրաժեշտությունը։
