Բացառապես քաղաքական «ակցիա». կարճաժամկետ շահույթը երբեք անվտանգություն կամ ինքնիշխանություն չի կառուցում. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

dw.com–ը «Արդյո՞ք Ադրբեջանը կփոխարինի Ռուսաստանին Հայաստանի վառելիքի շուկայում» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ դեկտեմբերի 19-ին 22 վագոնից բաղկացած գնացքը Հայաստան է հասցրել Ադրբեջանի պետական SOCAR ընկերության առաջին խմբաքանակ 1300 տոննա AI-95 բենզինը։ Սա երկու հանրապետությունների հետխորհրդային պատմության մեջ Ադրբեջանից էներգակրի առաջին ուղղակի ներմուծումն է, և, դիտորդների կարծիքով, Հարավային Կովկասում հիմնարար տեղաշարժ է նշանավորում։

Սա 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում ձեռք բերված դիվանագիտական համաձայնությունների ուղղակի հետևանք է, երբ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ և մասնակցությամբ Նիկոլ Փաշինյանը և Իլհամ Ալիևը ստորագրեցին հռչակագիր, իսկ երկու երկրների արտաքին գործերի նախարարները նախաստորագրեցին խաղաղության համաձայնագիրը։ Այս լիցքաթափման առաջին պտուղը Բաքվի կողմից իր տարածքով Հայաստան բեռների տարանցման արգելքի վերացումն էր: Սկզբում ռուսական և ղազախական ցորեն տեղափոխող գնացքները Ադրբեջանի տարածքով շարժվեցին Հայաստան: Այժմ կողմերն անցել են հաջորդ փուլին՝ ռազմավարական ռեսուրսների անմիջական առևտրին՝ առանց միջնորդների:

Այս նախադեպից հետո Հայաստանում տրվող հիմնական հարցն այն է, թե որքանո՞վ է իրատեսական երկրի համար ռուսական էներգակիրները փոխարինել ադրբեջանականով, կամ գոնե զգալիորեն նվազեցնել կախվածությունը Ռուսաստանից, որը Երևանում շատերը համարում են քաղաքական ճնշման գործիք: Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ Մոսկվայից լիակատար անկախությունը դեռ շատ հեռու է: 2024 թվականին Հայաստանը ներմուծել է 489100 տոննա նավթամթերք, և Ռուսաստանն է գերիշխող մատակարարը՝ 61,2 % շուկայական մասնաբաժնով, որին հաջորդում են Իրանը (6 %), Մալթան (5,9 %), Բուլղարիան (4,9 %) և Հունաստանը (4,6 %): Այս ֆոնին Ադրբեջանից առաջին խմբաքանակը (1300 տոննա) դույլի մեջ կաթիլ է թվում. դա ծածկում է երկրի տարեկան կարիքների 0,3 %-ից էլ պակասը։

Ավելին, նման լայնածավալ փոխարինման տնտեսական նպատակահարմարությունն է հարցեր առաջացնում փորձագետների շրջանում: Տնտեսագետ և ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ Մեսրոպ Առաքել յանը նշել է, որ Ադրբեջանն ինքը բենզինի խոշոր արտահանող չէ: «2025 թվականի առաջին կեսին Ադրբեջանը արտահանել է ընդամենը 5400 տոննա բենզին, հիմնականում՝ Աֆղանստան: Միևնույն ժամանակ, Բաքուն ներքին կարիքների համար ինքն է ներմուծում բարձրակարգ վառելիք, հիմնականում՝ Ռուսաստանից (ներմուծման 61 %-ը)», - նշել է նա՝ այս գործարքը անվանելով քաղաքական, այլ ոչ թե շուկայական: Առաքել յանը հարևան Վրաստանի օրինակն է բերել որպես գործարքի շուկայական տրամաբանության դեմ փաստարկ: Նրա խոսքով, եթե Ադրբեջանից բենզինի ներմուծումը տնտեսապես շահավետ լիներ, Վրաստանը առաջինը կաներ դա, քանի որ Բաքվի հետ առևտրի համար որևէ քաղաքական, տնտեսական կամ ենթակառուցվածքային խոչընդոտ չկա, սակայն Թբիլիսին շարունակում է վառելիք գնել այլ մատակարարներից, ինչը, փորձագետի խոսքով, հաստատում է Հայաստան մատակարարումների բացառապես «քաղաքական», այլ ոչ թե «առևտրային» բնույթը։

Մինչդեռ, Հայաստանում իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը այլ տեսակետ ունի և շեշտը դնում է դիվերսիֆիկացիայի տրամաբանության վրա, որին նաև աջակցում է Եվրամիությունը։ «Մենք չենք դրել Ռուսաստանին ամբողջությամբ փոխարինելու նպատակ։ Մենք դիվերսիֆիկացիայի նպատակ ենք դրել», - dw.com-ին ասել է տնտեսական հարցերով խորհրդարանական հանձնաժողովի փոխնախագահ, իշխող ՔՊ խմբակցության պատգամավոր Բաբկեն Թունյանը։ Նրա խոսքով, այլընտրանքային մատակարարման ալիքի առկայությունը, նույնիսկ եթե այն չի ծածկում կարիքների 100 %-ը, գերիշխող մատակարարին զրկում է վառելիքը որպես լծակ օգտագործելու հնարավորությունից։ «Մեզ համար միևնույնն է՝ Ադրբեջանն ինքն է բենզին ներմուծում, թե ոչ։ Եթե մատակարարը առաջարկում է բարենպաստ գին, մենք գնում ենք։ Դա է շուկան», - հավելել է Թունյանը։

Ընդդիմությունն այս գործարքը անվանում է ազգային շահերի փաստացի զիջում։ «Լուսավոր Հայաստան» ընդդիմադիր կուսակցության առաջնորդ Էդմոն Մարուքյանը մեղադրել է կառավարությանը ադրբեջանական բանակին անմիջականորեն ֆինանսավորելու մեջ, որը «շարունակում է օկուպացված պահել Հայաստանի ինքնիշխան տարածքները»: Խոսքն այն սահմանային բարձունքների մասին է, որոնց նկատմամբ ադրբեջանական զորքերը վերահսկողություն են հաստատել 2021-2022 թվականների Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմից հետո: Այս առումով քննադատները նաև մատնանշում են Երևանի և Բաքվի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայությունը և հարցի բարոյական կողմը, լուրջ խնդիր է առևտուր անել նրա հետ, ում հետ վերջերս պատերազմ էր։ «Կարճաժամկետ շահույթը երբեք անվտանգություն կամ ինքնիշխանություն չի կառուցում», - զգուշացրել է պետական եկամուտների կոմիտեի նախկին ղեկավար Դավիթ Անանյանը՝ քննադատելով պետության կողմից առևտրային և տնտեսական քաղաքականության մեջ հստակ «կարմիր գծերի» բացակայությունը։

Հայաստանի էներգետիկ շուկայի դիվերսիֆիկացիան տեղավորվում է Բրյուսելի հետ Երևանի մերձեցման ընդհանուր տրամաբանության մեջ։ Բրյուսելը մշտապես պաշտպանել է Երևանի և Բաքվի միջև տրանսպորտային և տնտեսական կապերի ապաշրջափակումը՝ դա համարելով երկարաժամկետ խաղաղության հիմք և երկրի՝ Ռուսաստանից էներգետիկ կախվածությունը նվազեցնելու հնարավորություն։

Առայժմ դեռ պարզ չէ, թե արդյո՞ք ադրբեջանական նավթամթերքի առաջին խմբաքանակը կնշանակի Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև երկարաժամկետ տնտեսական համագործակցության սկիզբ։ Ներկայում համագործակցությունը գործում է փորձնական ռեժիմով։ Փաշինյանն արդեն նշել է լոգիստիկ մարտահրավերները՝ մատնանշելով Վրաստանի տարածքով տարանցիկ սակագների հետ կապված որոշ խնդիրներ, որոնք դեռևս պետք է լուծվեն։ Սակայն Երևանը հայտարարել է այս գործընթացը միակողմանի ներմուծումից լիարժեք երկկողմ առևտրի վերածելու իր պատրաստակամության մասին։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում