Թոշակների հետվճարի համակարգն իր ներկայիս տեսքով արդեն սպառել է իրեն և դարձել է բացահայտ ծախսատար բեռ պետության համար. Հրայր Կամենդատյան
Արսեն Թորոսյան, հիմա քո սիրելի հետվճարի սպառնալիքի մասին եմ գրում։ Կարդացեք և այլևս դադարեցրեք հետվճարը թոշակառուներին։
Թոշակների հետվճարի (cashback) համակարգն իր ներկայիս տեսքով արդեն սպառել է իրեն և դարձել է բացահայտ ծախսատար բեռ պետության համար։
Ահա հիմնավորումները, թե ինչու է հետվճարն այլևս տնտեսապես անարդյունավետ.
1. Գործիքի նպատակային սպառումը
Հետվճարի հիմնական գործառույթը «շուկան սպիտակեցնելն» էր։ Այսօր, երբ խոշոր ցանցերում ստվերը նվազագույնի է հասցված, իսկ մակնանշումն ու ՀԴՄ-ների կիրառումը դարձել են համատարած, պետությունը փաստացի կրկնակի է վճարում.
* Մի կողմից՝ պետությունը ծախսեր է անում վարչարարության և վերահսկողության վրա։
* Մյուս կողմից՝ նույն պետությունը բյուջեից գումար է հետ տալիս այն գնումների համար, որոնք առանց այդ էլ կատարվելու էին «լույսի տակ»։
2. Բյուջետային «անարդյունավետ» արտահոսք
Հետվճարի վրա ծախսվող միլիարդավոր դրամները չեն ստեղծում նոր տնտեսական արդյունք։ Դրանք պարզապես սպառման սուբսիդավորում են։ Երբ ստվերը վերացված է, այդ գումարն այլևս ոչ թե «ներդրում» է տնտեսության թափանցիկության մեջ, այլ ուղղակի անվերադարձ ծախս, որը կարող էր ուղղվել ենթակառուցվածքների կամ պետական պարտքի սպասարկմանը։
3. Մրցակցային անհավասարություն
Պետական բյուջեի հաշվին հետվճար տրամադրելը որոշակիորեն խաթարում է նաև բնականոն շուկայական մրցակցությունը։ Եթե ապրանքն արդեն թափանցիկ է և մակնանշված, ապա լրացուցիչ արհեստական խթաններն ու հետվճարները միայն բարդացնում են հարկային համակարգն ու ավելացնում տեխնիկական սպասարկման ծախսերը թե՛ պետության, թե՛ բանկերի համար։
Հետվճարի համակարգի տնտեսական «փակուղին»
Ինչպես տեսնում ենք, երբ անկանխիկ գործարքների ծավալը հասնում է կրիտիկական կետի, հետվճարի ծախսն աճում է երկրաչափական պրոգրեսիայով։ Պետության համար ստեղծվում է մի իրավիճակ, երբ ստվերից ստացվող լրացուցիչ հարկային եկամուտներն ավելի քիչ են, քան այն գումարը, որը պետք է հետ վերադարձվի քաղաքացիներին որպես հետվճար։
Ամփոփելով. Հետվճարն այսօր դիտարկվում է որպես թանկարժեք լյուքս, որից պետությունը վաղ թե ուշ պետք է հրաժարվի։ Եթե տնտեսությունը թափանցիկ է, ապա բյուջեի միջոցները հետվճարի տեսքով «ցրելը» ուղղակի անարդյունավետ կառավարում է։
Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ հետվճարի (cashback) նմանատիպ գործիքները միշտ դիտարկվում են որպես ժամանակավոր «դրայվերներ»: Երբ շուկան հասնում է թափանցիկության որոշակի մակարդակի, պետությունները կտրուկ փոխում են մարտավարությունը՝ բյուջեի «արյունահոսությունը» կանխելու համար։
Ահա երեք հիմնական մոդելները, թե ինչպես են երկրները հրաժարվում ծախսատար հետվճարներից.
1. Գործիքի տեղափոխումը մասնավոր դաշտ (Բանկային մոդել)
Շատ երկրներում (օրինակ՝ Վրաստանում կամ Մերձբալթյան երկրներում) պետությունը երբեք բյուջեից հետվճար չի տալիս։ Փոխարենը, նա ստեղծում է օրենսդրական դաշտ, որտեղ բանկերը և առևտրային ցանցերը իրենք են շահագրգռված հետվճար տալ՝ հաճախորդ պահելու համար։
* Իմաստը. Պետությունը խնայում է բյուջեն, իսկ տնտեսությունը շարունակում է մնալ թափանցիկ՝ մասնավոր հատվածի մրցակցության հաշվին։
2. Անցում «Հարկային վարկի» մոդելին (Իտալիայի և Հունաստանի փորձը)
Երբ ստվերը կրճատվեց, այս երկրները դադարեցրին ուղղակի գումար հետ տալը։ Փոխարենը, անկանխիկ գնումների որոշակի տոկոսը սկսեց հաշվարկվել որպես եկամտային հարկի նվազեցում:
* Իմաստը. Պետությունը կանխիկ գումար չի վճարում բյուջեից, այլ ուղղակի թույլ է տալիս քաղաքացուն տարվա վերջում մի փոքր քիչ հարկ վճարել։ Սա ավելի հեշտ է կառավարել և ավելի քիչ ծախսատար է։
3. Լոտոների համակարգ (Լեհաստանի և Պորտուգալիայի փորձը)
Սա ամենախնայող մոդելն է։ Հետվճարի փոխարեն պետությունը կազմակերպում է վիճակահանություն բոլոր նրանց միջև, ովքեր պահանջել են կտրոն կամ վճարել են քարտով։
* Իմաստը. Պետությունը բոլորին գումար տալու փոխարեն (որը միլիարդներ է նստում), սահմանում է մի քանի խոշոր մրցանակ։ Սա պահում է քաղաքացու հետաքրքրությունը, բայց բյուջեի վրա նստում է հարյուրավոր անգամ ավելի էժան։
Ինչու՞ է անընդհատ հետվճարը «թակարդ» պետության համար
Երբ տնտեսությունը դառնում է թափանցիկ, հետվճարը դառնում է իներցիոն ծախս: Այն այլևս տնտեսական օգուտ չի բերում, բայց դրա դադարեցումը կարող է քաղաքականապես ցավոտ լինել։ Սակայն տնտեսագիտական տեսանկյունից՝ այդ միջոցները «ցրելու» փոխարեն պետությունը պետք է դրանք կապիտալ ներդրումների ուղղի։
Փաստ. Եթե ապրանքների մակնանշումը կա, ապա ստվերը հնարավոր է վերահսկել թվային գործիքներով՝ առանց քաղաքացուն «կաշառելու» (հետվճար տալու)։
Շարունակելի։
Արսեն Թորոսյան ուշադիր կարդա։ Դժվարամատչելի թեմա է ոչ տնտեսագետի համար։
