Սահմանադրությունից դուրս մնացած պետություն–եկեղեցի հարաբերությունները
Քաղաքական
Հայ Առաքելական Եկեղեցու հանդեպ գործող իշխանության քայլերը վաղուց դուրս են եկել առանձին հայտարարությունների կամ քաղաքական սուր հռետորաբանության շրջանակներից։ Դրանք աստիճանաբար վերածվում են համակարգված ճնշման, որի մեջ արդեն ներգրավվում է նաև արդարադատության համակարգը։ Գործ ունենք ոչ միայն քաղաքական, այլև ինստիտուցիոնալ վտանգավոր գործընթացի հետ, որտեղ թիրախում հայտնվել է ազգային ինքնության առանցքային հիմնասյուներից մեկը։
Կառավարության կողմից Եկեղեցու նկատմամբ իրականացվող ներքին հարձակումների խորքային պատճառները բազմաթիվ վերլուծաբաններ կապում են արտաքին քաղաքականության, անվտանգության և սոցիալ-տնտեսական ոլորտներում կուտակված ձախողումների հետ։ Այդ ձախողումները փոխհատուցելու փորձը դրսևորվում է հանրային վերջին անկախ հարթակների՝ հասարակական կարծիքի, պատմական հիշողության և հոգևոր հաստատությունների նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելու ձգտմամբ։
Եկեղեցին, լինելով ինքնուրույն և հանրային վստահություն վայելող կառույց, բնականորեն հայտնվում է այդ ճնշման կենտրոնում։ Պատահական չէ, որ այս քաղաքականությունը լայն աջակցություն չի գտնում հասարակության շրջանում։ Գործող իշխանության նախաձեռնությունների շուրջ երկրում ավելի ու ավելի հստակ են դառնում սահմանադրական և քաղաքական ճգնաժամի նշանները։ Հասարակությունը զգում է, որ խախտվում են այն սահմանները, որոնց հատումը վտանգավոր է ոչ միայն կոնկրետ ինստիտուտների, այլ պետության հիմքերի համար։ Իրավաբանների գնահատմամբ՝ վարչապետի միջամտությունը եկեղեցու ղեկավարության հարցերին հակասում է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությանը և «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքի հիմնարար դրույթներին։ Այդ նորմերը հստակ ամրագրում են պետության և եկեղեցու տարանջատումը, կրոնական կազմակերպությունների ինքնավարությունը և Հայ Առաքելական Եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու առանձնահատուկ առաքելությունը։
Այս սկզբունքների խախտումը իրավական կամ քաղաքական մեկնաբանությունների տեղ չի թողնում։ Այս ֆոնի վրա առանձնապես խոսուն են նաև իշխանության կողմից կազմակերպված կրոնական միջոցառումների իրական պատկերները։ Դրանք հիմնականում սահմանափակվում են պաշտոնյաների, անվտանգության ծառայողների և պետական համակարգից կախված այլ անձանց մասնակցությամբ։ Կոմունալ ծառայությունների ոլորտում աշխատող մի քաղաքացի խոստովանել է, որ իրեն պարտադրել են մասնակցել վարչապետի մասնակցությամբ պատարագին, այն դեպքում, երբ նա նոր էր դուրս գրվել հիվանդանոցից։ Այսպիսի դրվագները խորացնում են կասկածները միջոցառումների անկեղծության և դրանց իրական նպատակների վերաբերյալ։ Մինչ այդ, ավանդական Սուրբ Ծննդյան արարողությունները Հայաստանում և Սփյուռքում կրկին համախմբել են հարյուր հազարավոր հավատացյալների՝ առանց վարչական ճնշման, առանց ցուցակների և պարտադրանքի։
Սա ևս մեկ անգամ ընդգծում է, թե որտեղ է իրական հավատը և որտեղ՝ դրա քաղաքական իմիտացիան։ Այն, ինչ այսօր տեղի է ունենում Հայ Առաքելական Եկեղեցու շուրջ, դժվար է որևէ կերպ կապել ժողովրդավարության գաղափարի հետ։ Առավել մտահոգիչ է նաև այն հանգամանքը, որ ժողովրդավարության ջատագով համարվող արտաքին կենտրոնները փաստացի լռում են՝ տեսնելով պետություն–եկեղեցի հարաբերությունների այսպիսի խախտումները։ Առանձնահատուկ վտանգավոր նախադեպ է ստեղծում Մասյացոտնի թեմի նախկին առաջնորդ՝ Գևորգ եպիսկոպոս Սարոյանի կողմից դատարան ներկայացված հայցը և դատարանի կիրառած միջանկյալ միջոցը, որով նա մինչև վերջնական դատական ակտը «վերականգնվում» է թեմի առաջնորդի պաշտոնում։ Այս գործընթացը, ինչպես իրավական համայնքում են նշում, առաջացնում է ոչ միայն իրավական, այլև լրջագույն սահմանադրական խնդիրներ։
Քաղաքագետ Սուրեն Սուրենյանցի գնահատմամբ՝ եպիսկոպոսի և Հայ Առաքելական Եկեղեցու միջև գոյություն ունեցող հարաբերությունը աշխատանքային կամ քաղաքացիաիրավական բնույթ չունի։ Եպիսկոպոսը իր ծառայությունն իրականացնում է ոչ թե պայմանագրի, այլ եկեղեցական ուխտի և կանոնական ենթակայության հիմքով, ինչը բնույթով բացառապես հոգևոր և ներհամայնքային հարաբերություն է։ Այդ պայմաններում դատարանը պարզապես իրավասու չէ նման հարաբերություն քննելու։ Սահմանադրությունը հստակ է պետություն–եկեղեցի հարաբերությունների հարցում։ Եկեղեցին ճանաչվում է որպես ինքնավար ինստիտուտ, իսկ պետությունն ու նրա մարմինները պարտավոր են զերծ մնալ նրա ներքին գործերին միջամտելուց։
Կաթողիկոսի կողմից եպիսկոպոսի պաշտոնից ազատման ակտը ոչ վարչական է, ոչ էլ քաղաքացիաիրավական և չի կարող դառնալ աշխարհիկ դատարանի վերահսկողության առարկա։ Նման ակտի կասեցումը կամ դրա իրավաչափության գնահատումը նշանակում է, որ աշխարհիկ իշխանությունը փորձում է վերահսկել եկեղեցական իշխանությունը, ինչը բացահայտ հակասում է սահմանադրական կարգավորմանը։ Եկեղեցական ուխտի խախտման, կարգապահական պատասխանատվության կամ պաշտոնազրկման հարցերը ենթակա են քննության բացառապես եկեղեցական կարգով՝ կանոնական մարմիններում և Վեհափառ Հայրապետի իրավասության շրջանակում։ Դատարանը չունի ոչ իրավական լիազորություն, ոչ էլ մասնագիտական հիմք՝ գնահատելու հոգևոր ծառայության համապատասխանությունը եկեղեցական կանոններին։
Այսպիսով, տվյալ դատական վարույթը իրավական առումով անհիմն է, սահմանադրական տեսանկյունից՝ անթույլատրելի, իսկ ինստիտուցիոնալ հետևանքների առումով՝ վտանգավոր։ Եկեղեցու ներքին կարգապահական հարաբերությունների դատականացումը խաթարում է ոչ միայն Եկեղեցու ինքնավարությունը, այլև սահմանադրական պետության հիմքերը։
