Մկաններով շախմատ. ո՞ր երկիրն է համարվում սուսերամարտի հայրենիքը. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Գեղեցկություն, նրբագեղություն և քաղաքավարի վարվելակերպ: Որքան էլ տարօրինակ հնչի, բայց այս ամենն ընդունված է վերագրել սուսերամարտին, ավելին, դրանք համարվում են սուսերամարտի բաղադրիչներ: Որքան էլ փաստացի դա սուր զենքով մարտի տեսակ է, մարզիկների մենամարտերը դիտելիս հաճախ մտածում ես՝ դա սպորտ է թե արվեստ: Սպորտի և ատլետիկայի համադրությունը հանգեցրել է նրան, որ սուսերամարտը անվանվել է «մկաններով շախմատ»:
Իսկ որքա՞ն ժամանակ է, ինչ մարդկությանը հայտնի է սուր զենքերով կռվելը:
Սուսերամարտն ունի շատ հարուստ պատմություն, որի արմատները սկիզբ են առնում դեռ մեր թվարկությունից առաջվա ժամանակներից: Հին Հնդկաստանում, Ճապոնիայում և Չինաստանում մարդիկ սովորում էին կռվել, ընդ որում՝ նրանք օգտագործում էին զենքերի լայն տեսականի: Ոմանք սովորում էին բամբուկե փայտիկներով, իսկ մյուսները մարզվում էին իրական զենքերով: Հին Եգիպտոսում հարմարության և անվտանգության համար օգտագործվում էին բռնակով հատուկ փայտիկներ:
Նաև չմոռանանք, որ մարդկանց պետք է «հաց և տեսարան», ու գլադիատորների՝ թրերով կրքոտ մարտը բորբոքում էր հասարակության երևակայությունը Հին Հռոմում: «Զենքի պրոֆեսորները» նաև մարզում էին հռոմեացի զինվորներին՝ նրանց մեջ սերմանելով մարտի հմտություններ: Հին հույները նույնպես ունեին հատուկ դպրոցներ, որտեղ սովորեցնում էին սառը զենքի արվեստը: Միջնադարում էլ թրամարտը շատ տարածված էր, բայց այն ժամանակ դասակարգային անհավասարությունն էր զգալի դեր խաղում: Միայն մեծ ֆեոդալները կամ թագավորներն ունեին թրամարտելու հնարավորություն: Հասարակ մարդիկ օգտագործում էին երկաթե պատյանով ձողեր կամ հալաբերդներ՝ որպես իմիտացիոն զենքեր: Բայց ինչպես հիմա, այնպես էլ հնում զենքերը ընտրվում և նախագծվում էին գործնականության հիման վրա. զինվորը թրով պետք է հարվածեր կամ խրեր շեղբը զրահապատ թիթեղների միջև ընկած բարակ ճեղքի մեջ: Հետևաբար, առաջացավ սրի շեղբի նեղացման միտում, որն էլ ծնեց ռապիրան և սուսերը:
Սուսերամարտի ի հայտ գալը, որպես այդպիսին, թվագրվում է 15-րդ դարով, և Իսպանիան է համարվում դրա ծննդավայրը: Այնտեղից է սուսերամարտը տարածվել ամբողջ Եվրոպայում: Անգլիայում ստեղծվել է սուսերամարտին նվիրված հատուկ ասոցիացիա, իսկ Գերմանիայում՝ մարզիչների և ուսուցիչների մի ամբողջ կորպորացիա: Սուսերամարտը լայն տարածում է գտել նաև Իտալիայում 16-րդ դարում: Սուսերամարտիկները շատ լուրջ էին վերաբերվում իրենց «գործին», ուստի տեսաբանները մասնագետների (սուսերամարտի մարզիչներ) հետ միասին մշակել էին ամբողջական դասընթացներ և այն սկզբունքները, որոնց վրա սկսել է հիմնվել սուսերամարտը որպես սպորտաձև: Ֆրանսիայում սուսերամարտն էլ ավելի է զարգացել. փարիզցիները ստեղծել են ամբողջական սուսերամարտի ակադեմիա: 18-րդ դարում ֆրանսիացիներն են դարձել այդ մարտարվեստի նորաձևության հիմնադիրները՝ ներկայացնելով սուսերամարտի դիմակը։ Մենամարտերը բոլորովին այլ են դարձել։ Առաջացել է «սպիտակ մենամարտի» հայեցակարգը, որն իր էությամբ հնարավորինս մոտ էր սպորտին։ Մենամարտին ներկա էին մրցավար և չորս վկա, որոնք դիտում էին մենամարտը և հաշվում յուրաքանչյուր հակառակորդի կողմից կատարված հարվածների քանակը և, ըստ դրա, որոշում հողթողին։
19-րդ դարն է համարվում սուսերամարտի՝ արդեն որպես սպորտի դարաշրջանը։ Ժամանակակից չափանիշներով մրցակցային ծրագիր է ներդրվել 1880-ականներին։ Ռապիրայով սուսերամարտը ներառվել է 1896 թվականին Աթենքում կայացած Օլիմպիական առաջին խաղերի ծրագրում։ Ընդամենը մի քանի տարի անց՝ 1900 թվականի Օլիմպիական խաղերը ներառել են սուսերամարտի երեք մարզաձև՝ սուսեր, ռապիրա և թրասուսեր։ 1913 թվականին էլ 10 երկիր ստեղծել է Սուսերամարտի միջազգային ֆեդերացիան, որը 1914 թվականին մշակել է այդ սպորտաձևի համար հատուկ կանոնների մի շարք։ 1921 թվականին Փարիզում անցկացվել է սուսերամարտի առաջին պաշտոնական միջազգային մրցաշարը։ Կանանց սուսերամարտն էլ, որպես սպորտաձև, ի հայտ է եկել 1929 թվականին:
Ներկայում ամեն տարի սուսերամարտում ինչ-որ բան փոխվում է. սարքավորումներն են արդիականացվում, տեխնիկան է կատարելագործվում, բայց մի բան մնում է անփոփոխ՝ սուսերամարտը շարունակում է նվաճել ամբողջ աշխարհի մարդկանց սրտերը:
ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
