Խոսքի ազատության պարանոցին հագցվող օղակ՝ ընտրություններից մոտ 100 օր առաջ. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
prokavkaz.news–ը «100 օր մինչև Հայաստանի ընտրությունները. ինչպես է Փաշինյանը կիրառում գրաքննություն» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Հայաստանում «Տեսալսողական մեդիայի մասին» օրենքում նոր փոփոխությունների ընդունումը «դամոկլ յան սուր» է՝ կախված յուրաքանչյուր խմբագրի, յուրաքանչյուր լրագրողի, յուրաքանչյուրի վրա, ով որոշում է հեռարձակել պաշտոնականից տարբերվող տեսակետ: Այսինքն, «կառավարվող գրաքննությունը» շատ ավելի արդյունավետ է, քան ցանկացած արգելք, քանի որ այն հետք չի թողնում:
Առանց ավելորդ աղմուկի, Հայաստանի Ազգային ժողովը պատրաստում է օրենք, որը հայկական լրատվամիջոցների դաշտը լիովին համատեղելի կդարձնի ադրբեջանական չափանիշներին: Բաքվում վաղուց է գործում մի մոդել. իշխանությունների հետ չհամաձայնեցված ցանկացած ձայն հայտարարվում է «արտաքին միջամտություն», ցանկացած քննադատություն համարվում է «պետականության խաթարում», յուրաքանչյուր լրագրող կա՛մ «ազդեցության գործակալ» է, կա՛մ «ահաբեկիչ»: Եվ հիմա Հայաստանի կառավարությունը, հուսահատորեն Արևմուտքին ցուցադրելով իր «եվրոպականությունը», իրականում կիրառում է բռնապետության գործիքները: Այսինքն, Հայաստանը պատրաստվում է ընտրությունների՝ համաձայն Վաշինգտոնի և Բաքվի կողմից հաստատված մոդելների: Վաշինգտոնին անհրաժեշտ է կանխատեսելիություն, այսինքն՝ իշխանության վերարտադրություն: Բաքուն էլ լուռ հարևան է, որը չի հեռարձակի գործող իշխանության համար անհարմար ռեպորտաժներ:
Ստորև՝ պատմական անալոգները.
1925, Իտալիա- Մամուլի ազատության վերացում. բոլոր թերթերը պետք է ունենային իշխանությունների կողմից հաստատված պատասխանատու խմբագիր, արգելվում էր ցանկացած տեղեկատվության հրապարակումը, որը «կարող է վնասել պետության հեղինակությանը»:
1933, Գերմանիա- Հատուկ լիազորությունների մասին օրենք. ֆորմալ առումով այն պաշտպանում էր պետությունը «քայքայիչ քարոզչությունից», բայց փաստացի օրինականացնում էր ցանկացած ընդդիմադիր մամուլի գործունեության արգելքը դեռ «Բյուրեղապակյա գիշերից» հինգ տարի առաջ:
1938, Իսպանիա- Մամուլի մասին օրենք. այն նախատեսում էր բոլոր հրատարակությունների նախնական գրաքննություն, պետության կողմից նշանակված խմբագիրներ և քրեական պատասխանատվություն «ռեժիմը վիրավորելու» համար:
1973, Չիլի- Բոլոր ընդդիմադիր թերթերի և ռադիոկայանների փակում. հեղաշրջումից հետո հենց առաջին տարում Չիլիում ոչ մի անկախ թերթ չէր հրատարակվել:
2016, Թուրքիա- Փակվել է ավելի քան 150 թերթ և ամսագիր, 16 հեռուստաալիք և 45 ռադիոկայան, ձերբակալվել է ավելի քան 200 լրագրող, ստեղծվել է «Սահմանադրական հանցագործությունների ցանկ» (շատ լայնորեն մեկնաբանված՝ քրդերին աջակցելուց մինչև Էրդողանին քննադատելը):
2022, Մոլդովա - Ստեղծվել է Հեռուստատեսային խորհուրդ՝ «քարոզչական» ալիքները արգելափակելու լիազորությամբ, մոլդովական ընդդիմադիր լրատվամիջոցները ենթակա են արգելափակման, եթե «կրկնեն ազգային անվտանգությանը սպառնացող պատմություններ»: Մոլդովան դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն մեկ շնչի հաշվով արգելափակված լրատվամիջոցների քանակով:
2024 և 2025 թվականների ընտրությունները անցկացվել են եթերի նկատմամբ լիակատար վերահսկողության պայմաններում:
2026, Հայաստան - Փոփոխություններ «Տեսալսողական մեդիայի մասին» օրենքում: Ձևականորեն դա պաշտպանում է տեղեկատվական տարածքը, բայց իրականում այն օրինականացնում է լիակատար գրաքննությունը ընտրություններից 100 օր առաջ:
Որո՞նք են «Տեսալսողական մեդիայի մասին» օրենքում փոփոխությունները, որոնք ընդունվել են Ազգային ժողովի կողմից առաջին ընթերցմամբ.
–արտասահմանյան ծրագրերը որպես «միջամտություն» գնահատելու իրավունքը,
–առանց դատարանի որոշման հեռարձակումը կասեցնելու իրավունքը,
–սուբյեկտիվ մեկնաբանման հնարավորությունը, եթե ինչ-որ բան համարվում է միջամտություն:
Հայաստանի բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարն է խոսել «քայքայիչ բովանդակության սահմանափակման» մասին։ Դա գրեթե քաղաքակիրթ է հնչում, սակայն այդ հռետորաբանության հետևում թաքնված է լրատվամիջոցների վերահսկողության ծանոթ ճարտարապետությունը, որը կառավարությունը կառուցել է վերջին երկու տարվա ընթացքում։
«Առավոտի» գլխավոր խմբագիր Արամ Աբրահամյանը ճշգրիտ հարց է հնչեցրել՝ եթե ալիքի սերվերը գտնվում է Միացյալ Նահանգներում, իսկ խմբագրությունը՝ Գլենդելում, ապա ինչպե՞ս է հանձնաժողովը մտադիր «արգելել» հեռարձակումը։ Պատասխանը պարզ է՝ դա անհնար է։ Հետևաբար, օրենքը նախատեսված չէ իրական տեխնիկական արգելափակում ապահովելու համար։ Այն նախատեսված է Հայաստանում գործող լրատվամիջոցների համար մշտական սպառնալիք ստեղծելու համար։
20-րդ դարի պատմությունը չգիտի որևէ դեպք, երբ ընտրությունների նախօրեին ընդունված «տեղեկատվական տարածքի պաշտպանության մասին» որևէ օրենք օգտագործվի ժողովրդավարությունը ընդլայնելու, այլ ոչ թե սահմանափակելու համար։ Մեխանիզմն ամենուր նույնն է. նախ՝ կառավարությունը հայտարարում է սպառնալիքի մասին, ապա վերահսկողություն է ստանձնում լրատվամիջոցների նկատմամբ, ապա անցկացնում է ընտրություններ, որոնցում ընդդիմությունը զրկվում է ձայնից։
2026 թվականին Հայաստանը միանում է այդ ցանկին հենց այն պահին, երբ Մեծ Բրիտանիան իրավունք է ստանում գնահատելու, թե ինչն է համարվում «ներքին քաղաքականությանը միջամտություն»։ Դրանից հետո հարցը այլևս օրենքի տառը չէ, այլ հանրության կարողությունը այդ օրենքում տեսնելու ոչ թե վերացական «անվտանգություն», այլ խոսքի ազատության պարանոցին հագցվող կոնկրետ օղակ:
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
