Արտահանման սահմանափակումներ, բարձր ինքնարժեք և միջնորդներ․ ինչու է գյուղմթերքը շարունակում թանկանալ․ Հրայր Կամենդատյան
Ինչու է թանկ գյուղմթերքը՞
Առաջին հայացքից իսկապես պարադոքսալ է թվում. տրամաբանությունն հուշում է, որ եթե արտահանման ճանապարհները փակ են կամ սահմանափակ, ապրանքը պետք է մնա երկրի ներսում, առաջարկը մեծանա, և գները կտրուկ անկում ապրեն։
Սակայն իրական տնտեսության մեջ գործում են մի քանի «ստվերային» մեխանիզմներ, որոնք բացատրում են, թե ինչու է արտահանման ձախողման ֆոնին ներքին շուկայում գյուղմթերքը շարունակում թանկանալ։
1. Ինքնարժեքի «ֆիքսված» բարձր շեմը
Ֆերմերը չի կարող ապրանքը վաճառել իր կատարած ծախսերից ավելի էժան, քանի որ դա կնշանակի ուղղակի սնանկացում։ Եթե դիզվառելիքը, պարարտանյութերը, սերմացուն և ջրի վարձը նախապես թանկ են նստել նրա վրա, ապրանքի վերջնական գինը չի կարող ցածր լինել։ Նույնիսկ եթե արտահանումը փակ է, արտադրության ծախսերը հետադարձ ուժով չեն նվազում։
2. Արտահանման ձախողումը հանգեցնում է առաջարկի կրճատման (ապագայում)
Երբ գյուղացին տեսնում է, որ չի կարողանում արտահանել իր բերքը (կամ ստիպված ցածր գնով է իրացնում), հաջորդ ցանքսի կամ մշակման ծավալները կտրուկ կրճատում է։ Նա այլևս ռիսկի չի դիմում մեծ քանակությամբ բերք ստանալու համար։ Արդյունքում՝ ներքին շուկայում առաջանում է տվյալ մթերքի դեֆիցիտ (պակասուրդ), ինչն էլ բերում է գների աճի։
3. Մոնոպոլիզացիա և միջնորդների դիկտատուրա
Սա թերևս ամենացավոտ պատճառներից է։ Երբ արտահանումը փակվում է, շարքային ֆերմերը հայտնվում է անելանելի վիճակում. նա չունի սեփական սառնարանային տնտեսություն կամ անմիջական մուտք դեպի խոշոր սուպերմարկետներ։ Այստեղ խաղի մեջ են մտնում խոշոր վերավաճառողները կամ միջնորդները։
Նրանք գյուղացուց ապրանքը կոպեկներով են գնում (օգտվելով նրա անելանելի վիճակից)։
Շուկայում սահմանում են սեփական բարձր գինը, քանի որ վերահսկում են լոգիստիկան և իրացման ցանցերը։
Արդյունքում՝ գյուղացին տուժում է, սպառողը թանկ է վճարում, իսկ գերշահույթը մնում է մեջտեղում։
4. Փոխարժեքի և դրամի արժևորման գործոնը
Հայաստանի պարագայում, երբ ազգային դրամը դիրքեր է ամրապնդում արտարժույթի (օրինակ՝ ռուբլու կամ դոլարի) նկատմամբ, արտահանումը դառնում է տնտեսապես անշահավետ։ Ռուսաստանում վաճառված ապրանքից ստացված ռուբլին Հայաստանում փոխարկելիս վերածվում է շատ քիչ դրամի, որը չի փակում ֆերմերի ծախսերը։ Իսկ ներքին շուկայում ծախսերը դրամով են և մնում են բարձր։
5. Կորուստներ և պահպանման ծախսեր
Գյուղմթերքը շուտ փչացող ապրանք է։ Եթե այն չի արտահանվում, իսկ տեղում պահելու համար անհրաժեշտ են հատուկ սառնարանային տարածքներ, ապա էլեկտրաէներգիայի և պահպանման բարձր ծախսերը նույնպես գումարվում են ապրանքի գնին։ Այն մասը, որը փչանում ու թափվում է, ֆերմերը փորձում է փոխհատուցել մնացած մասը ավելի թանկ վաճառելով։
Ամփոփելով. Արտահանման արգելափակումը կարող է շատ կարճ ժամանակով (մի քանի օրով) էժանացնել ապրանքը ներսում, բայց միջնաժամկետ հատվածում այն քանդում է արտադրական շղթան, ինչը հանգեցնում է տեղական արտադրանքի պակասի և գների ավելի մեծ աճի։
