2016 թ.-ի բյուջեն իսկապես «զգուշավոր» է

Սահմանադրության փոփոխության ֆոնի ներքո, թեև 2016 թ.-ի պետական բյուջեի վերաբերյալ քննարկումները դեռևս լայն թափ չեն հավաքել, այնուամենայնիվ եկող տարվա գլխավոր ֆինանսական փաստաթուղթը արդեն հասցրել է հավակնել մի քանի «անունների», որոնցից ամենահաջողը թերևս «զգուշավոր բյուջե» կամ «զուսպ բյուջե» ձևակերպումն է:

Դա նախ պայմանավորված է ՀՆԱ-ի 2,2% իրական աճի կանխատեսումով: Հիշեցնենք, որ միջազգային ֆինանսական կառույցները նույնպես Հայաստանի հաջորդ տարվա տնտեսական աճը կանխատեսում են մինչև 2,2% սահմաններում: Թե ինչու է Հովիկ Աբրահամյանի Կառավարությունը այս անգամ հրաժարվել տնտեսական աճի բարձր ցուցանիշ հայտարարելուց, տրամաբանությունը պարզ է, այն ունի օբյեկտիվ բնույթ՝ թեև համաշխարհային տնտեսության վիճակը ոչ այնքան լավ է, ոչ էլ վատ, սակայն մեր տնտեսությունը զգալիորեն կապված է ռուսական տնտեսության հետ, որի բացասական միտումները կշարունակվեն նաև եկող տարի: Այսինքն, ինչպես այս տարի, այնպես էլ 2016 թ.-ին ռուսական տնտեսությունը «ցած է քաշելու» հայկական տնտեսությանը և դա զգալիորեն զսպող գործոն է լինելու տնտեսական աճի համար: Իսկ 2,2% տնտեսական աճը, ենթադրվում է, որ նորից ապահովելու են հանքարդյունաբերությունը և գյուղատնտեսությունը: Իրադարձությունների ավելի բարենպաստ ընթացքի դեպքում, որի դեպքում տնտեսական աճի ավելի բարձր ցուցանիշ կունենանք, Կառավարությունը անշուշտ հանդես կգա ավելի բարենպաստ դիրքերից, քան եթե բարձր տնտեսական աճ խոստանար և այն չիրագործեր: Չմոռանանք, որ այս տարվա բյուջեն Հովիկ Աբրահամյանի անմիջական ղեկավարությամբ մշակվող առաջին բյուջեի նախագիծն է և նա երկրում առկա ռեսուրսների հնարավորությունները հաշվի առնելով է որոշել իրականացնել գալիք տարվա բյուջեի ծրագրավորումը:

Բյուջեին «զգուշավոր» նման գնահատական հաջորդ հանգամանքը պայմանավորված է նրանով, որ բյուջեի եկամուտների մասով մուտքերը կկազմեն 1 տրիլիոն 183 միլիարդ դրամ, որը 2015 թ.-ի համար հաստատված 1 տրիլիոն 191,5 միլիարդ դրամի համեմատ պակաս է մոտ 8,5 մլրդ դրամով: Այս տեսակետից, հաշվի առնելով ընթացիկ տարվա հարկահավաքության խնդիրները, երբ բյուջեն հարկային մուտքերով ապահովելու հարցում բարդություններ են առաջացլ, անշուշտ դա հասկանալի քայլ է: Կառավարությունը հավանաբար, որոշել է այս անգամ թողնել տնտեսությանը ավելի ազատ շնչելու՝ հրաժարվելով տնտեսվարողներին անհարկի ծանրաբեռնելու և բյուջեն ամեն գնով լցնելու պրակտիկայից, որը անշուշտ ծանր է նստում տնտեսության վրա: Այս ենթատեքստում, եկամուտների նվազումը հիմնականում պայմանավորված է լինելու հարկերի և տուրքերի նվազմամբ, որը 2015-ի հարկերի և տուրքերի համեմատ քիչ է լինելու 9,7 մլրդ դրամով։ Բնականաբար, այդ պատճառով պետք է նվազեր նաև «պետական բյուջեի եկամուտներ/ՀՆԱ» հարաբերակցությունը՝ 2016 թվ.-ին այն նախատեսված 21,7%, որը ցածր է 2015 թվ.-ի համար հաստատված 24,5%-ի համեմատ և «հարկային եկամուտներ և պետական տուրքեր/ՀՆԱ» հարաբերակցությունը, որը կազմելու է 20,7%, իսկ 2015 թվականի համար այն կազմել է 23,4%։ Թե ինչպես է, որ տնտեսական աճ է լինելու, սակայն հարկային եկամուտները կրճատվելու են, ապա դա կրկին բացատրվում է այն հանգամանքով, որ այդ աճը ապահովելու է հիմնականում հարկումից ազատված ճյուղերի հաշվին, հատկապես գյուղատնտեսության:

Քննարկման թեմա է դարձել նաև, 2015 թ.-ի համեմատ բյուջեի ծախսերի ավելացումը, որը 2016 թ.-ին կկազմի 1 տրիլիոն 373,7 մլրդ դրամ և նախորդ տարվա բյուջեի հաստատված ծախսերի համեմատ ավել կլինի 68 մլրդ դրամով, որի արդյունքում կմեծանա բյուջեի դեֆիցիտը և պետական պարտքը: Բյուջեի դեֆիցիտը կկազմի ՀՆԱ-ի 3,5% -ը, ընթացիկ տրավա ծրագրավորված 2,34% -ի փոխարեն, իսկ պետական պարտքը կկազմի 5 մլրդ 560 մլն դոլլար, որից արտաքին պարտքը կկազմի 4 մլրդ 818 մլն. դոլլար: Այսինքն, բյուջեի դեֆիցիտը հիմնականում ծածկվելու է արտաքին աղբյուրներից, որի արդյունքում պետական պարտքը կավելանա (443 մլն. դոլլարով), հիմնականում արտաքին պարտքի ավելացման հաշվին (329 մլն. դոլլարով): Դեֆիցիտի, հետևաբար պետական պարտքի ավելացումը լարվածություն է ստեղծելու պարտքի սպասարկման առումով, առավել ևս պետական բյուջեի ծախսերից 7,2%-ը ուղղվելու է պետական պարտքի սպասարկմանը։

Այսպիսով եկող տարվա բյուջեի ծախսերի ավելացումը ուղղվելու է հիմնականում «ընդհանուր բնույթի հանրային ծառայությունների» ավելացմանը՝ 22,1 մլրդ դրամով, «պաշտպանության ծախսերը» ավելանալու են 9,1 մլրդ. դրամով, «տնտեսական հարաբերությունների» վրա հատկացումները ավելանալու են 29 մլրդ դրամով, 1,8 մլրդ դրամով ավելանալու են «առողջապահության» վրա հատկացումները, «կրթության» վրա հատկացումները ավելանալու են 6,3 մլրդ դրամով, և ինչպես նշեցինք, զգալիորեն աճելու են «սոցիալական պաշտպանության» հատկացումները՝ 15 մլրդ դրամով: Մի փոքր նվազելու են «բնակարանային շինարարության» հատկացումները՝ 1,3 մլրդ. դրամով, «հանգիստ, մշակույթ, կրոն» ոլորտների հատկացումները՝ 2,1 մլրդ. դրամով, «հասարակական կարգ, անվտանգություն» հատկացումները 1 մլրդ. դրամով և «շրջակա միջավայրի պահպանություն» ոլորտները 0,4 մլրդ դրամով:

Հետաքրքիր է այն, որ «ընդհանուր բնույթի հանրային ծառայությունների» ծախսերի կառուցվածքում 4,4 մլրդ դրամով կրճատվել է «օրենսդիր և գործադիր մարմիններ, պետական կառավարումր» խմբի հատկացումները՝ 90,4 մլրդ. դրամից նվազելով 86 մլրդ. դրամի: Սակայն այստեղ զգալի աճել են «պետական պարտքի գծով» գործառնություները՝ որը աճել է 25,6 մլրդ դրամով, հասնելով 99,3 մլրդ. դրամի, ընթացիկ տարվա 73,7 մլրդ դրամի համեմատ: «Տնտեսական հարաբերություններ» բաժնում աչքի է ընկնում «Վառելիք և էներգետիկա» խմբի ծախսերի զգալի աճը 18,3 մլրդ. դրամով, հասնելով 20,8 մլրդ. դրամի, ընթացիկ տարվա 1,8 մլրդ. դրամի համեմատ: 

Բյուջեի հատկացումների զգալի մասը, եկող տարի նույնպես ուղղորդվելու են սոցիալ-մշակութային ոլորտներ, որի տեսակակար կշիռը կազմելու է 47,3%: Ըստ էության եկող տարվա ծախսերի աճը պայմանավորված է լինելու հիմնականում «սոցիալական ծախսերի», «պաշտպանության ծախսերի», «վառելիք և էներգետիկա» և «պետական պարտքի գծով գործառնությունների» ավելացմանը: Հաշվի առնելով, որ եկող տարի սոցիալական բնույթի ծախսերը աճելու են 3,9%-ով, կարելի է ենթադրել, որ կառավարությունը բյուջեի ծախսերի ավելացումով փորձելու է մեղմացնել սոցիալական լարվածությունը: Առավել ևս, որ մեղադրանքներ են հնչում առ այն, որ գնաճի նախատեսված 4 +/-1.5 ֆոնի վրա, աշխատանքի վարձատրության ծախսերի ավելացում չի սպասվում: