Չկայացած արյան ուխտը
Գործող իրավիճակում, երբ մեծ հաշվով հասարակության մի զգալի մասին բացարձակ չի հետաքրքրում սահմանադրական բարեփոխումներ կոչված իրողությունը, շատ հետաքրքիր է տարբեր քաղաքական ուժերի պահվածքն այդ առումով: Սրանցից թերևս անդրադառնանք Դաշնակցությանը, որն առաջիններից էր, որ կուրծքը բացած, դարավոր երազանքը շուրթերին, իսկ աթոռների բաղձը սրտում` նետվեց առաջ և հայտարարեց, որ երկու ձեռքով կողմ է սահմանադրական փոփոխություններին: Ավելին` ամեն ինչ անելու են դրանք հաջողելու համար ու գործող իշխանությանը թև ու թիկունք են այս հարցում: Չանդրադառնալով այն կուլիսային խոսակցություններին, թե այս սիրո առհավատչյան մատուցելու համար ով ինչքան ուզեց, գանք ավելի էական հարցադրումների: Ով ով, բայց դաշնակցությունը գոնե լավ գիտի, որ այդ մոդելով Հայաստանում պետություն չես կառուցի, ավելին` այդ մոդելով մեկ անգամ արդեն ձախողել և կործանել ես պետությունը:
Նման դեպքերում, պատմությունը հանդես չի գալիս որպես ուսուցիչ, այլ տրամագծորեն հակառակը` այն հանդես է գալիս որպես վերակացու ու սկսում պատժել պատմության դասը վատ սովորած «երեխաներին»: Խոսքն, իհարկե, 1918-1920թթ. հանրապետության մասին է, երբ երկրի համար օրհասական պահին, երբ պետք է ընթանային հայ-ռուսական կարևորագույն բանակցությունները, բոլորն իրենցից օտարում էին պատասխանատվությունը, որի արդյունքում Մոսկվայում հայտնվեց խեղճ Լևոն Շանթը` բանից անտեղյակ, պարզապես մի քիչ լավ ռուսերեն իմացող մարդ: Այն ժամանակվա Հանրապետականը հենց Դաշնակցությունն էր, որը փաստացի երկրում հաստատել էր միակուսակցական համակարգ և տանել չէր կարողանում այլակարծություն, բայց միևնույն ժամանակ ո’չ կուսակցական և ո’չ էլ անձնային մակարդակով պատասխանատվություն չէր վերցնում շատ իրողությունների համար, իհարկե, եթե չհաշվենք մի քանի մանր-մունր պայմանագրեր, որոնց շնորհիվ Հայաստանը 70 հազ քկմ-ից դարձավ 12 հազ քկմ, ու հետո դժվար է ասել ինչ կլիներ, եթե բոլշևիկները չգային: Սրանք էլ իրենց հերթին առաջինների դասական շարունակողն էին, պարզապես ավելի անկեղծ էին և նման թիթիզ բաներ, ինչպիսին օրինակ բազմակուսակացան համակարգն է, չէին հայտարարում:
Ու այս կենսափորձից հետո, աջակցելով սահմանադրական փոփոխություններին, հետաքրքրիր է, թե ինչ հույսեր ունի Դաշնակցությունը. որ հերթական անգամ Հայաստանում հաստատվելու է միակուսակցական համակարգ, և իրենք հաջորդ խորհրդարանական ընտրություններում ջախջախելու են հանրապետականին` վերցնելով մանդատների մեծ մասը: Չեմ կարծում, թե որևէ ֆանտաստ ռեժիսոր, ծանոթ լինելով հայաստանյան իրականությանը, կհամարձակվեր նման սյուժեով ֆիլմ նկարահանել: Իհարկե, նման մոտեցումը տրամաբանական կլիներ, եթե մենք գործ ունենայինք գաղափարական կառույցի հետ: Ցավոք, բայց վաղուց այս կազմակերպությունը հայաստանյան ընկալումներում չի դիտարկվում որպես այդպիսին:
Այս ամենով հանդերձ՝ քարոզարշավի ընթացքում որոշ հայտարարություններ առնվազն ծիծաղելի վիճակի դեմ են դնում այն աջակցությունը, որն հայտարարվել է այս կուսակցության կողմից: Այսպես՝ «Սահմանադրական բարեփոխումները մեր, մեր ժողովրդի հաջողությունն են, որի հետ իշխանությունը համաձայնել է: Այս առումով մենք ողջունում ենք իշխանությունների կամքը, բայց, միաժամանակ, չենք ասում, որ դեկտեմբերի 6-ով այս ամենը վերջանում է. փոփոխությունները պետք է այնքան ժամանակ շարունակվեն, մինչև յուրաքանչյուր քաղաքացի տեր կլինի իր քվեին»:
Այսինքն, ինչ ենք հասկանում սույն տեքստից, որ նրանք գիտակցում են, որ Հայաստանի քաղաքացին հերթական անգամ տեր չի լինելու իր քվեին, կամ որ հերթական անգամ անց են կացվելու ձեռնածուական խեղկատակություններ, որոնց իրենք աջակցում են: Գալիս է ավանդական խոսքը` «դեմ ըլլալով կողմ կըլլանք»: ժամանակին, փորձելով պահել Արևելյան Հայաստանի մի մասը, մեր որոշ փառապանծ գործիչներ կորցրեցին Արևմտյան Հայաստանը: Հետաքրքիր է, հիմա ի՞նչ են ուզում կորցնել, եթե, իհարկե, ինչ-որ բան կա կորցնելու:
Վահրամ Թոքմաջյան
