Էրդողանն իր պատկերացմամբ փորձում է ամրապնդել տարածաշրջանային «անփոխարինելի» լիդերի իր «դիրքերը»
Interview
Քաղաքագետ Էմիլ Օրդուխանյանի կարծիքով՝ Թուրքիայի ներքաղաքական վերջին շրջանի զարգացումները ցույց տվեցին, որ երկրում նոր փոփոխությունների անհրաժեշտություն էր հասունացել, քանի որ նախորդ վարչապետ Ահմեդ Դավութօղլուի քաղաքական պլատֆորմի վրա հիմնված կոնցեպտուալ «Զրո խնդիր հարևանների հետ» ծրագիրը ձախողվել էր, և երկրին այդպես էլ այդ չհաջողվեց վերականգնել հարաբերությունները հարևանների հետ:
Orer.am-ի հետ զրույցում քաղաքագետը նշեց, որ Դավութօղլուի այդ ծրագրի մասին շատ հաճախ ասվում էր, որ այն ոչ թե կարողանում է «զրո խնդիր ունենալ հարևանների հետ», այլ «զրո հարևան՝ առանց պրոբլեմի», և եթե հարցը դիտարկվում է քաղաքագիտական տեսանկյունից, ապա այդ կոնցեպտը իրականում իրեն ոչ միայն սպառել էր, այլև նոր խնդիրներ էր առաջացրել Եվրոպայի մի շարք երկրների հետ:
«Օգտվելով այդ առիթից՝ Էրդողանը՝ որպես առաջնորդ, ձգտում էր կենտրոնացնել երկրի կառավարումը, քանի որ Թուրքիայի նախագահ դառնալուց հետո հանդես եկավ երկրի կառավարման համակարգը փոխելու առաջարկով: Սակայն այդ ծրագիրն իրականացնելու համար պետք էր նախադրյալներ ստեղծել, և Էրդողան-Դավութօղլու տանդեմը, որը խորհրդարանական մոդելի դեպքում աշխատում էր, հնարավոր է, որ չաշխատեր նախագահական կառավարման մոդելին անցնելու դեպքում, քանի որ երկուսն էլ առաջնորդներ էին, մեկը՝ որպես կոնցեպտուալ, իսկ մյուսը՝ որպես պրակտիկ»,- ասում է Է. Օրդուխանյանը:
Դավութողլուին նոր և ավելի թույլ ու կառավարելի վարչապետով փոխարինելու քայլը պայմանավորված էր նաև «զրո խնդիր՝ վարչապետ և նախագահ» ձևաչափի ամրապնդմամբ, քանի որ Դավութօղլուն հավասարակշռում էր Էրդողանին: Իսկ Դավութօղլուի կողմից վարչապետի աթոռն անցնցում լքելու փաստը, ըստ քաղաքագետի, պայմանավորված է նրանով, որ միջնաժամկետ հեռանկարում Թուրքիայում լուրջ քաղաքական ցնցումներ տեղի չեն ունենա՝ կապված Դավութօղլուի կուսակցության հետ:
Ստացվում է, որ Դավութօղլուի ծրագրի ձախողումը Էրդողանին հնարավորություն տվեց որպես առաջնորդ ամրապնդել դիրքերը: Ավելի թույլ, վերահսկելի և կառավարելի վարչապետ ունենալը նրան հնարավորություն կտա ավելի մեծ հեռանկարներ ունենալ նախագահական կառավարման համակարգ ձևավորելու համար, կարծում է քաղաքագետը:
«Պատճառներից մեկն էլ հենց սա էր, որը պայմանավորված էր իշխանության հետագա ճակատագիրը որոշակիացնելու հետ: Դիտարկումները ցույց են տալիս, որ Էրդողանն այսօր ձգտելով ավելի շատ կենտրոնացնել իշխանությունն իր ձեռքում, փորձում է հասնել Աթաթուրքի ժամանակներում նրա ունեցած համբավին: Եվ այդ է պատճառը, որ նա ոչ թե վարում է զիջողական արտաքին քաղաքականություն, այլ փորձում է ինչ-որ տեղ նաև իր պայմանները թելադրել Եվրամիությանը»,- ասում է Է. Օրդուխանյանը:
Այդ քաղաքականության արդյունք է նաև Հայոց ցեղասպանության ընդունման մասին հարցի քննարկումը Գերմանիայի Բունդեսթագում, որը թյուրքական թևի մոտ հիստերիայի նոր ալիք է առաջացրել: Դրան զուգահեռ, Թուրքիան իր քաղաքական դիսկուրսում թաքնված կերպով փորձում է սպառնալ՝ շահարկելով Գերմանիայի հետ իրականացվելիք մի շարք հարցերը, այդ թվում՝ միգրանտների հետ կապված խնդիրները, ասում է քաղաքագետը:
Է. Օրդուխանյանի կարծիքով՝ Դավութօղլուն, որը կոնցեպտուալ ֆիգուր էր, հեռացվեց իշխանությունից և նրան փոխարինեց մի այնպիսի թույլ քաղաքական ֆիգուր, որը դեռ կայանալու համար ճանապարհ պետք է անցնի: Եվ այդ ֆոնին Էրդողանի դերը, բնականաբար, ավելի ցայտուն և ընդգծված կլինի:
Խոսելով Թուրքիայի ներկայիս առաջնորդի կողմից վարվող ներքին և արտաքին քաղաքականության հետևանքով տարածաշրջանում կայունություն և խաղաղություն պահպանման հարցի մասին՝ Է. Օրդուխանյանն ասաց, որ Էրդողանի կողմից վարվող քաղաքականության ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ Թուրքիայի ներկայիս առաջնորդն այն քաղաքական գործիչն է, որը կողմ է խնդիրներն ավելի ագրեսիվ ճանապարհով լուծելուն և օգտվելով ներկայիս իրավիճակից՝ փորձում է ամրապնդել իր դիրքերը՝ որպես տարածաշրջանային առաջնորդ:
«Թուրքիան, եթե գնա դեմոկրատիայի ճանապարհով, շատ արագ կհայտնվի փլուզման վտանգի առջև: Դա իրենք շատ լավ հասկանում են և այդ է պատճառը, որ երկրի ներսում փորձում են ամուր բռունցքի, կենտրոնացված իշխանության գաղափարը կարևորել, որպեսզի հասարակության մեջ առկա ճաքը անդունդի չվերածվի: Իրականում, սակայն, Թուրքիան ճաքած պետություն է, դրա մասին նաև Արևմուտքն է ասում և հաճախ այդ թեզը դնում է շրջանառության մեջ: Թուրքիան այդ պառակտումից է վախենում, ուստի նրան անհրաժեշտ է ամրապնդել ուժեղ լիդերի ինստիտուտը: Այս առումով Էրդողանի կողմից վարվող քաղաքականությունն ամենայն հավանականությամբ չի նպաստելու, որ տարածաշրջանն ավելի խաղաղ դառնա: Ընդակառակը, գնալով ավելի կմեծանա լարվածությունը, որտեղ Էրդողանը կփորձի իր պատկերացմամբ ամրապնդել «անփոխարինելի» լիդերի իր «հատկանիշները»: Բայց այն, ինչ այսօր մտածում է Էրդողանը, կարող է չհամընկնել տարածաշրջանային զարգացումների հետ»,- կարծում է Է. Օրդուխանյանը:
Ա. Գրիգորյան
