Ինչո՞ւ նախկին խորհրդային հանրապետությունների սահմանները պետք է համարվեն անձեռնմխելի

nvo.ng.ru–ն «Լեռնային Ղարաբաղ` վառոդի տակառ Անդրկովկասում» հոդվածում գրում է, որ Անդրկովկասը դարձել է կողմերի անհաշտ դիրքորոշման պատանդ: Մտնել Լեռնային Ղարաբաղի պատմության մեջ և փորձել պարզել, թե ում այն պետք է «արդարացիորեն» պատկանի, լրիվ անիմաստ է: Թեկուզ և միայն այն պատճառով, որ անհայտ է, թե որ պահից այդ պատմությունը հաշվարկել: Մանավանդ պետք է հաշվի առնել այն, որ երկու կողմերն էլ երկար ժամանակ կառուցել են իրենց բարեհունչ, անաչառ և միանգամայն փաստարկված համակարգերը այդ հարցով, որոնցից, անկախ որևէ հանգամանքից, նրանք երբեք չեն հրաժարվի (նման իրավիճակ գոյություն ունի գրեթե բոլոր տարածքային վեճերում): Միջազգային իրավունքի ժամանակակից օրենքների տեսանկյունից առկա է դասական անհաղթահարելի հակասություն սահմանների անձեռնմխելիության սկզբունքի (Ադրբեջանի օգտին) և ազգերի ինքնորոշման իրավունքի (Հայաստանի օգտին) միջև: Ճիշտ է, ղարաբաղյան հարցի առնչությամբ այստեղ կա որոշակի յուրահատկություն. ի վերջո, ԽՍՀՄ–ի փլուզումը լիովին խախտել է սահմանների անձեռնմխելիության սկզբունքը` իրականացնելով ազգերի ինքնորոշման իրավունքը: Եվ այս դեպքում անհասկանալի է, թե ինչու նախկին խորհրդային հանրապետությունների սահմանները պետք է համարվեն անձեռնմխելի: Ավելին, ԽՍՀՄ կոմունիստական իշխանությունները այս սահմանները չափազանց կամայական կերպով են գծել: Ընդհանուր պետության փլուզման ժամանակ ժողովուրդները բաժանվեցին ըստ ազգային կազմավորումների խորհրդային գերակայության տեսակների: Ուրեմն, ինչու միութենական հանրապետությունները ԽՍՀՄ–ից դուրս գալու անվերապահ իրավունք ունեն, իսկ ինքնավար հանրապետությունները, մարզերը իրավունք չունեին դուրս գալ միութենական հանրապետություններից: Եթե ԽՍՀՄ–ն այդքան սարսափելի էր, ինչու է ազգերի արհեստական գերակայությունը սրբազան և անխախտելի: Այսպիսով, եթե պատմական համատեքստում ղարաբաղյան հակամարտության մեջ ճիշտ և մեղավոր փնտրելը իմաստ չունի, ապա ԽՍՀՄ փլուզման համատեքստում բացառապես ինքնորոշման իրավունքի իմաստով հայերին պետք է ճանաչեն ավելի ճիշտ : Ադրբեջանը, անկասկած, ճանաչելով այդ ինքնորոշման իրավունքը իր համար, լրիվ հերքում է այն Ղարաբաղի դեպքում: Ադրբեջանի կազմում գտնվող հայաբնակ Լեռնային Ղարաբաղը հակամարտությունների աղբյուր է եղել ԽՍՀՄ գրեթե ողջ պատմության ընթացքում: Եվ ԽՍՀՄ–ի քայքայման մեջ այն առավել մեծ դեր է խաղացել, քան մերձբալթյան, վրացական և ուկրաինական անջատողականությունը: Արդեն 1988 թվականի փետրվարին պայքար է սկսվել տարածաշրջանի իրավական կարգավիճակի համար, որը ուղեկցվել է էթնիկ լարվածության արագ աճով: 1990 թվականին երկու հանրապետությունների միջև փաստացի պատերազմ է սկսվել: Իրավիճակը կարգավորելու Մոսկվայի այն ժամանակվա փորձերը, որոնք փաստորեն Բաքվի կողմից էին, հաջողության չհասան: Արդյունքում արդեն 1991 թվականին, չնայած նրան, որ ԽՍՀՄ–ը դեռևս պաշտոնապես գոյություն ուներ, կողմերը լիովին դադարեցին զսպել իրենց: Ադրբեջանի տարածքում եղել է Խորհրդային բանակի ավելի մեծ խմբավորում, քան Հայաստանի տարածքում, և այդ ամբողջը բաժին հասավ Ադրբեջանին: Ադրբեջանը ստացավ 436 տանկ, 558 հետևակի մարտական մեքենա, 389 զրահամեքենա (BTR), 388 հրետանային համակարգ, 63 ինքնաթիռ և 14 մարտական ուղղաթիռ: Հայաստանը գործեց «մտավորականի» նման՝ սպառազինությունները «արդարությամբ» կիսելով Ռուսաստանի հետ: Արդյունքում նա ստացավ ընդամենը 120 տանկ, 164 հետևակի մարտական մեքենա, 56 զրահամեքենա, 225 հրետանային համակարգ, 6 ինքնաթիռ և 12 ուղղաթիռ: Միևնույն ժամանակ, սպառազինությունների գրեթե ողջ ռուսական մասը Հայաստանում մնաց որպես ռուսական զորքերի խմբավորման սպառազինություն: Արդյունքում ստացվեց այնպես, որ թերստանալով սպառազինություններ՝ Երևանը հաղթեց Մոսկվայի հետ հարաբերությունների զարգացման հարցում:

Պատերազմում վերջնական իմաստով հայերը լիարժեք հաղթանակով դուրս եկան: Արդյունքում Ադրբեջանի տարածքի 13.4% –ը հայտնվեց նրանց վերահսկողության տակ: ԼՂՀ–ն իր ներկա տարածքով դարձել է շատ կոմպակտ և հարմար պաշտպանության համար: Վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում նա իր սահմանների վրա կառուցել է հզոր պաշտպանական գիծ, որը հաղթահարելը ծայրաստիճան դժվար է լինելու: Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի և ԼՂՀ–ի տարածքները ամբողջովին մաքրվել են ադրբեջանցիներից, իսկ Ադրբեջանի տարածքը՝ հայերից: Ադրբեջանը պատերազմի ժամանակ կորցրել է 186 տանկ , 111 հետևակի մարտական մեքենա, 8 զրահամեքենա, 7 ինքնագնաց հրանոթ, 47 թնդանոթ և ականանետ, 5 հրթիռային համակարգ, 16 ինքնաթիռ , 6 ուղղաթիռ և այլն, զոհվել է 11,5 հազար զինծառայող՝ չհաշված քաղաքացիական անձանց: Հայաստանն ունեցել է 52 տանկի, 54 հետևակի մարտական մեքենայի, 40 հրանոթի, 6 հրթիռային համակարգի, 1 ինքնաթիռի և 5 ուղղաթիռի կորուստ, զոհերը գնահատվում են 5–6 հազար մարդ, այդ թվում՝ քաղաքացիական անձինք: Ղարաբաղի կորուստները, իհարկե, անհայտ են: Մյուս կողմից, Ադրբեջանի կողմից կորցրած զինատեսակների զգալի մասը Հայաստանի զինված ուժերը առգրավել են և ներկայումս օգտագործում են:

Երկու երկրների և ժողովուրդների միջև ներկայումս պահպանվում է փոխադարձ սուր ատելության մթնոլորտը , իսկ հակամարտության կարգավորման դիրքորոշումները փոխադարձաբար խիստ հակասող են: ԼՂՀ–ն դեռևս չի ճանաչվել որևէ մեկի կողմից, բայց գրեթե լիովին ինտեգրվել է Հայաստանին: Ստատուս քվոն բավարարում է հայերին, սակայն անընդունելի է ադրբեջանցիների համար, որոնք նավթային զգալի եկամուտների շնորհիվ արագորեն մեծացնում են իրենց ռազմական ներուժը: Այն փաստը, որ վաղ թե ուշ Ղարաբաղի համար պատերազմը կվերսկսվի, գրեթե անկասկած է: Բայց դրա արդյունքը չափազանց դժվար է կանխատեսել:

Կամո Խաչիկյան