Ժողովրդավարության անշրջելիություն՝«ֆյուրերական» համակարգով. «Փաստ»
Analysis«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Նախօրեին Նիկոլ Փաշինյանը խորհրդարանում նշել է, որ ժողովրդավարության հաստատումը իրենց կարևոր հաջողություններից է, երբ որևէ դիսկուրս չեղավ ընտրությունների արդար լինելու մասին: Նիկոլ Փաշինյանը ասել է, որ 2018-ին ԵՄ-ից ապաստան խնդրող քաղաքացիների թիվը երեք անգամ կրճատվել է, ինչը ևս կարևոր է:
Վարչապետը հետևողականորեն փորձում է կարծիք ձևավորել, որ հեղափոխության շնորհիվ Հայաստանում ժողովրդավարությունը դարձել է անշրջելի՝ վկայակոչելով ընտրությունների որակը։ Դրանց լեգիտիմությունը որևէ մեկը կասկածի տակ չի առնում, սակայն ամբողջ խնդիրն այն է, որ հեղափոխությունից հետո առաջին ընտրությունները երբեք չեն կարող չափանիշ լինել՝ ժողովրդավարության անշրջելիության մասին դատողություններ անելու համար։ Հեղափոխական էյֆորիան կանխորոշում է առաջին ընտրությունների թե՛ օրինականությունը և թե՛ արդյունքը. խնդիրներ առաջանում են տարիներ (երբեմն ամիսներ) անց, երբ արդեն ո՛չ հեղափոխական էյֆորիա է լինում և ո՛չ էլ՝ իշխանության բարձր վարկանիշ։ Այ, եթե հաջորդ ընտրություններում Նիկոլ Փաշինյանի թիմը պարտության դեպքում իշխանությունը հանձնելու քաջություն ունենա ու չդիմի վարչական ռեսուրսի օգտագործման գայթակղությանը, ապա այդ դեպքում կարող ենք խոսել ժողովրդավարության առաջընթացի մասին։ Հասարակությունը տարիներ շարունակ բողոքել է առավելապես այն հանգամանքից, որ իշխանություն փոխելու սահմանադրական իրավունքից զրկված է։ Իհարկե, հրապարակային հայտարարությունների մակարդակում Նիկոլ Փաշինյանն ու նրա թիմակիցները խոստանում են՝ անմիջապես հեռանալ իշխանությունից, եթե նման ցանկություն հայտնի հասարակությունը։ Սակայն քաղաքականությունը հիմնվում է ոչ այնքան զգացմունքային հայտարարությունների ու խոստումների, որքան՝ ինստիտուցիոնալ գործիքների վրա, որոնք էլ, ըստ էության, պետք է երաշխավորեն ժողովրդավարության անշրջելիությունը։ Ի վերջո, անցած երեք տասնամյակում մենք տեսել ենք բազմաթիվ դրժված խոստումներ։
Ժամանակին Նիկոլ Փաշինյանը կառավարման այսօրվա մոդելի հետևողական քննադատներից մեկն էր, որովհետև ակնհայտ էր, որ Հայաստանը դե յուր է անցում կատարել խորհրդարանական համակարգին՝ իրականում պահպանելով մեկ անձի գրեթե անսահմանափակ իշխանությունը, որին պայմանականորեն կարող ենք տալ սուպերվարչապետական կամ նույնիսկ՝ «ֆյուրերական» համակարգ անունը։ Պարզ է՝ այդ համակարգը ստեղծվում էր Սերժ Սարգսյանի համար, որը չէր պատրաստվում հրաժարվել անգամ ավտորիտար իշխանության խորհրդանշական դրսևորումներից, օրինակ՝ Բաղրամյան 26-ի նստավայրից։
Հեղափոխության արդյունքների կապիտալիզացիայի մեկնարկը պետք է տրվեր հենց սուպերվարչապետական համակարգի չեղարկումով. դա կլիներ լակմուսի թուղթ, որ Փաշինյանի թիմը իրապես անշրջելի է դարձնում ժողովրդավարությունը ինստիտուցիոնալ մակարդակում։
Նիկոլ Փաշինյանի թիմը պատրաստվում է փոխել կառավարության կառուցվածքը, ու նոր նախագիծն արդեն պատրաստ է, սակայն սուպերվարչապետական կամ «ֆյուրերական» համակարգի վերացման մասին խոսք անգամ չկա. վարչապետին շարունակելու են ենթակա մնալ ոչ միայն ԱԱԾ-ն, Ոստիկանությունը, ՊԵԿ-ը, այլ նաև խորհրդարանի վերահսկողությունից դուրս են դրվում Սփյուռքի ու հայրենադարձության խնդիրները։
Եթե Նիկոլ Փաշինյանն այսքան շուտ հարմարվել է Սերժ Սարգսյանի հագով կարված «կոստյումին», ապա չկա որևէ երաշխիք, որ վաղը հեղափոխության թիմը չի օգտվելու նաև նախկին համակարգին հարազատ այլ արտոնություններից։ Սակայն, եթե նույնիսկ ընդունենք, որ Նիկոլ Փաշինյանն ու նրա թիմը համոզմունքով դեմոկրատներ են, ապա չի կարելի ժողովրդավարության ճակատագիրը պայմանավորել մեկ անձի կամ իշխանության գործոնով։ Այլ խոսքով՝ եթե ժողովրդավարության անշրջելիությունը չի երաշխավորվում ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներով ու գործիքներով, չկա որևէ երաշխիք, որ հաջորդ իշխանությունն ամեն ինչ չի վերադարձնի «ի շրջանս յուր»։
Մյուս կողմից՝ անհնար է իրականություն դարձնել տնտեսական հեղափոխությունը կամ ապահովել մեծածավալ ներդրումներ, եթե չունենք բալանսավորված իշխանություն։ Սա ակնհայտ աքսիոմ է, որովհետև ինչպես դեմոկրատիան, այնպես էլ ներդրումները չեն կարող ապահովված լինել մեկ մարդու բարի ցանկություններով։
Ի վերջո, Հայաստանում այսօր առկա են ավտորիտար կառավարմանը վերադառնալու ռիսկերը։ Ամբողջ իշխանությունը կառուցված է մեկ մարդու վարկանիշի ու խարիզմայի վրա, կառավարությունը դժվար է թիմ համարել՝ քաղաքական ու պրոֆեսիոնալ հատկանիշների բացակայության հետևանքով, խորհրդարանը ոչ թե վերահսկում է կառավարությոյանը, այլ վերահսկվում է վերջինիս կողմից։ Եթե փաստացի այս իրավիճակն ամրապնդում ենք սուպերվաչապետության ինստիտուցիոնալ կառույցով, ապա գործ ենք ունենում ոչ թե ժողովրդավարության անշրջելիության, այլ ավտորիտարիզմի նոր դրսևորման հետ, եթե նույնիսկ այն հեղափոխական կոչենք։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
