Չար­ժև­որ­ված տոն. վե­րա­բեր­մուն­քը ար­մա­տա­պես չի փոխ­վի. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Այսօր Հայաստանի տոնացույցում Սահմանադրության օրն է. քսանչորս տարի առաջ այս օրը հանրաքվեի միջոցով ընդունվեց Հայաստանի Սահմանադրությունը, որն, իհարկե, ենթարկվել է արմատական փոփոխությունների։ Մեծ իմաստով՝ 2015-ի սահմանադրական փոփոխությունները ծնել են որակապես նոր Սահմանադրություն, որը միայն ֆորմալ առնչություն ունի 24 տարի առաջ ընդունված փաստաթղթի հետ։

Այնուամենայնիվ, Սահմանադրության օրը, ինչքան էլ պարադոքսալ թվա, Հայաստանում ամենաոչպոպուլ յար տոներից մեկն է՝ չնայած այն հանգամանքին, որ երկրների մեծ մասում տոնացույցի երկու հիմնական իրադարձություններից մեկը հենց Սահմանադրության օրն է՝ Հանրապետության կամ Անկախության տոնի հետ միասին։

Ինչո՞ւ Հայաստանում չկա հանրային ակնածանք Սահմանադրության կամ այդ օրվա հանդեպ։

Այս հարցն ունի խորքային պատճառներ։ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի իշխանության ամենակոնցեպտուալ սխալներից մեկը եղել է սահմանադրական հանրաքվեի մեկտեղումը 1995թ. խորհրդարանական ընտրությունների հետ։ Սահմանադրության ու վերջինիս նախագծի շուրջ ոչ միայն չձևավորվեց հանրային ու քաղաքական կոնսենսուս, այլ Հիմնական օրենքը դարձավ իշխանության և ընդդիմության հակադրության թիրախը։

Սրան հավելենք այն հանգամանքը, որ Սահմանադրությունն ընդունվեց իրավական տեսանկյունից վիճահարույց հանրաքվեի արդյունքում։ Այն պարագայում, երբ Սահմանադրությունն իշխանության համար քաղաքական գործիք էր, իսկ ընդդիմությունը վիճարկում էր դրա լեգիտիմությունը, դժվար է պատկերացնել, որ Հիմնական օրենքը ու դրա ընդունման օրը պետք է արժևորվեն հասարակության կողմից։

Սահմանադրության երկու փոփոխությունները՝ 2005 և 2015թթ., նույնպես եղել են քաղաքական կոնյուկտուրայի հետևանք, ու դարձյալ հանրաքվեի արդյունքները չեն ընդունվել հասարակության առնվազն մի մասի կողմից։ Նման իրավիճակում պարզ է, թե ինչու Սահմանադրության օրը տոնական չի համարվում մեր հասարակության կողմից

Հատուկ ուզում եմ անդրադառնալ 2015 թ.-ի հանրաքվեին, որը փաստորեն դարձավ Հայաստանում հեղափոխական զարգացումների պատճառ։ Բոլորի համար ակնհայտ էր, որ Սերժ Սարգսյանը կառավարման համակարգը փոխում է՝ իր իշխանությունը երկարաձգելու նպատակով։ Դժվար է ասել, թե ինչու հաջող ընթացք ունեցող գործընթացը տորպեդահարվեց, սակայն ակնհայտ է, որ հեղափոխությունը սահմանադրական կարգը վերականգնելու նախադրյալներ ստեղծեց, եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ Նիկոլ Փաշինյանը վարչապետ դարձավ միանգամայն լեգիտիմ սահմանադրական գործիքների օգնությամբ։

Մյուս կողմից՝ Հայաստանի հետհեղափոխական իշխանության վարքագիծն ամենևին էլ չի նպաստում երկրում սահմանադրական մշակույթի ձևավորմանը։ Դեմոկրատիան ու ընտրական ինստիտուտները՝ ֆորմալիստական տեսանկյունից, վերականգնվել են, սակայն իշխանությունը շատ հաճախ տուրք է տալիս հեղափոխականությանը՝ անտեսելով իրավունքի գերակայությունը։

Օրինակ՝ ի՞նչ արժեք ունեն օրինական ընտրությունները, երբ երկրի ղեկավարը կարող է դատարանների մուտքերն արգելափակելու նախաձեռնությամբ հանդես գալ՝ դժգոհ մնալով կոնկրետ դատավորի կայացրած որոշումից։ Կամ դժվար բացատրելի է այն հանգամանքը, որ իշխանությունը ՍԴ շուրջ ճգնաժամ է հասունացնում՝ անտեսելով սահմանադրական կարգավորումները ու հիմնվելով սուբյեկտիվ ընկալումների վրա։ Նույնը վերաբերում է սեփականության իրավունքի հարցում իշխանության դիրքորոշումներին, որոնք դարձյալ չեն նպաստում սահմանադրական մշակույթի ձևավորմանը։

Վերջին շրջանում դարձյալ ակտիվացել են խոսակցությունները սահմանադրական փոփոխությունների ու նախագահական կառավարման համակարգին վերադառնալու մասին։ Եթե անգամ սահմանադրական նոր հանրաքվեն տեղի ունենա ֆորմալ ժողովրդավարության պայմաններում, Սահմանադրության նկատմամբ վերաբերմունքը դրանից արմատապես չի փոխվի, որովհետև բոլորի համար ակնհայտ է, որ այն դարձյալ գործիք է մնում իշխանությունների ձեռքին՝ իրենց ընթացիկ օրակարգը սպասարկելու համար։ Մինչդեռ սահմանադրական փոփոխությունները պետք է ընդունվեն օբյեկտիվ անհրաժեշտությամբ՝ հանրային կոնսենսուսի պայմաններում։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում