Ի՞նչ «երկ­րորդ ճա­կա­տի» մա­սին է ակ­նարկ­վում. վեր­ջին ժա­մա­նակ­նե­րի հա­րա­բե­րա­կան հան­գիս­տը կապ­ված է նոր ամ­րու­թյուն­նե­րի կա­ռուց­ման հետ

ritmeurasia.org-ը «Թուրքերի համար մուտքի վիզայի չեղարկումը և Անկարայի ու Բաքվի ամրացող «անխախտ եղբայրությունը»» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ սեպտեմբերի 1-ից չեղարկվում է Ադրբեջանում Թուրքիայի քաղաքացիների համար գործող վիզային ռեժիմը:

Հիշեցնենք, որ Թուրքիա մուտք գործող Ադրբեջանի քաղաքացիների համար վիզաները չեղյալ են հայտարարվել ավելի քան 10 տարի առաջ՝ 2007 թվականին: Ակնկալվում էր, որ 2009-ին կստորագրվի վիզաները փոխադարձ հիմունքներով չեղյալ հայտարարելու մասին համաձայնագիր, բայց դա տեղի չի ունեցել:

Ըստ Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի վարչության պետ Ալի Հասանովի 2011 թվականի հայտարարության, Բաքուն որևէ խնդիր չունի Թուրքիայի հետ վիզային ռեժիմը չեղարկելու հարցում, բայց միևնույն ժամանակ, իրանցիները ևս չեղարկել են վիզան ադրբեջանցիների համար և պահանջել փոխադարձ գործողություն՝ հակառակ դեպքում սպառնալով փակել իրենց տարածքով անցնող՝ Ադրբեջանը Նախիջևանին կապող միջանցքը, և, հետևաբար, Թուրքիայի հետ վիզային ռեժիմի չեղարկումը կարող է տեղի ունենալ Իրանի հետ վիզային ռեժիմի չեղարկման հետ միաժամանակ:

Ստացվում է, որ եթե մոտ ժամանակներս Իրանի քաղաքացիների համար Ադրբեջան մուտքի վիզան չեղյալ չհայտարարվի, ապա դա կարող է նշանակել, որ իրանական տարանցման գործոնը արդեն նախկին նշանակությունը չունի Բաքվի համար: Բանն այն է, որ բացի վերոհիշյալ միջանցքից, Նախիջևանը սահման ունի նաև Թուրքիայի հետ՝ Իգդիր - Սադարակ հատվածով:

Ներկայումս այդ տարածքում իրականացվում են տրանսպորտային այնպիսի նախագծեր, որոնք կարող են ազդել տարածաշրջանի ոչ միայն տնտեսական, այլ նաև ռազմաքաղաքական դասավորվածությունների վրա:

Թուրքիայում Կարսից Նախիջևան երկաթուղու կառուցման նախնական ուսումնասիրություններ են իրականացվում, որը կկապվի մի կողմից ԲաքուԱխալքալաք-Կարս երկաթուղու հետ, իսկ մյուս կողմից՝ Իրանի տարածքով Պարսից ծոցի երկրների, իսկ վերջնարդյունքում՝ Չինաստանի հետ:

Միևնույն ժամանակ, Թուրքիայի և Ադրբեջանի հարաբերությունները ինչպես երկկողմ, այնպես էլ բազմակողմ ձևաչափերով բազմաթիվ ուղղություններով արագ զարգանում են: Իհարկե, ադրբեջանա-թուրքական հարաբերություններում առաջնահերթը տնտեսական հարաբերությունները և փոխադարձ ներդրումներն են:

Այնուամենայնիվ, եթե 2018 թվականին եղել է թուրք-ադրբեջանական համատեղ 7 զորավարժություն, ապա 2019 թվականին նախատեսված է այդպիսի 19 միջոցառում:

Ըստ Ադրբեջանի պաշտպանության նախարար Զաքիր Հասանովի, երկու երկրների բանակները պատրաստ են լուծել «ցանկացած հարց»: Պարզ է, որ այստեղ ակնարկվում է Լեռնային Ղարաբաղը: Իր հերթին՝ Թուրքիայի պաշտպանության նախարար Խուլուսի Ակարը հիշեցրել է դեռևս 90-ականներին Հեյդար Ալիևի կողմից հնչեցրած «մեկ ազգերկու պետություն» բանաձևը:

Ներկայումս կայուն բնույթ ունի տեղեկատվությունը առ այն, որ Նախիջևանում մշտապես թուրքական զինվորականներ են լինում, որոնց դժվար է տարբերել «մասնավոր» ռազմական ներկայացուցիչներից:

Ըստ Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն Ռուբեն Սաֆրաստյանի, Թուրքիան արդեն ռազմակայաններ ունի Սուդանում և Կատարում, իսկ Նախիջևանում ռազմաբազա ունենալը խիստ կարևոր է Անկարայի համար, և ներկայումս դա իրականացնելը միայն ժամանակի հարց է: 

Բաքուն չի թաքցնում այն փաստը, որ օգտագործում է Նախիջևանի «սահմանը» որպես Հայաստանի համար «օպերատիվ երկընտրանք»՝ ստիպելով, որ Լեռնային Ղարաբաղում հնարավոր ռազմական գործողությունների վերսկսման դեպքում լուրջ ուշադրություն դարձվի հնարավոր «երկրորդ ճակատին»:

Հիշեցնենք, որ 2018 թվականին Երևանը Իրանի, Ստեփանակերտի և Մեղրիի հետ կապող տարածքի մայրուղու՝ Արենի գյուղի մոտ գտնվող հատվածի հրետակոծումը մեծ անհանգստություն առաջացրեց:

Ըստ հայ փորձագետների, վերջին ժամանակների հարաբերական հանգիստը կապված է նոր ամրությունների կառուցման հետ, այդ թվում ՝ խորհրդային ժամանակներից մնացած նախկին «չեզոք» տարածքներում:

Բաքվի համար ոչ պակաս կարևոր նշանակություն ունի հարևան Վրաստանի միանալը «Հայաստանի մեկուսացմանը», որի նշանները ադրբեջանական ԶԼՄ-ները ամեն տարի փնտրում են հայվրացական հարաբերություններում: 

Նշենք, որ այս տարվա հունիսի 12-ին Գաբալայում տեղի է ունեցել Ադրբեջանի, Թուրքիայի և Վրաստանի պաշտպանության նախարարների հերթական հանդիպումը:

Վրաստանի պաշտպանության նախարար Լևան Իզորիան նշել է, որ իր երկիրը կշարունակի մասնակցել հարևանների կազմակերպած զորավարժություններին: Մինչ այժմ համատեղ եռակողմ զորավարժությունները ուղղված են եղել հնարավոր խոցելի էներգետիկ ենթակառուցվածքների պաշտպանությանը, իսկ ի՞նչ կլինի հետո:

Բաքվի և Անկարայի ռազմական դաշինքի հետագա ամրապնդումը, իհարկե, լուրջ մարտահրավեր է Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի համար: Այս առումով երկու հայկական պետությունների անվտանգության ամրապնդմանն ուղղված վերջին քայլերը միանգամայն տրամաբանական են, ներառյալ երկկողմ զորավարժությունները:

Ըստ Հայաստանի ՊՆ մամուլի խոսնակ Արծրուն Հովհաննիսյանի, ընթացիկ տարվա համար ևս նախատեսվում են մի շարք համատեղ զորավարժություններ, ներառյալ երկու լայնածավալ վարժանք: Եզրափակելով՝ նշենք, որ գլոբալ և տարածաշրջանային անկայունության պայմաններում Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև երկխոսության կայուն և կանխատեսելի բնույթը խիստ կարևոր է Կովկասի խաղաղ ապագայի համար:

Իհարկե, հասկանալի է՝ այնքանով, որքանով դա հնարավոր է՝ հաշվի առնելով նմանատիպ խնդիրների առկայությունը, որոնց բախվում են երկու երկրները:

Ինչպես հայտնի է, Լեռնային Ղարաբաղում ապրիլ յան «քառօրյա» պատերազմը բռնկվեց հենց այդ երկկողմ հարաբերությունների կտրուկ վատթարացման ֆոնին, քանի որ դրանից մի քանի ամիս առաջ Սիրիայի երկնքում թուրքամետ գրոհայինների կողմից ռուսական ռմբակոծիչ էր ոչնչացվել:

Այնուամենայնիվ, այդ ժամանակից ի վեր ռուսթուրքական հարաբերություններում գրանցվել են դրական փոփոխություններ, որոնք թույլ են տվել Մոսկվային մասնակիորեն չեղարկել վիզային ռեժիմի սահմանափակումները և մեղմացնել ներդրված հատուկ տնտեսական սահմանափակիչ միջոցառումները Թուրքիայի նկատմամբ:

Կամո Խաչիկյան