Պատ­մա­կան աղ­բյուր­նե­րը խո­սում են պարս­կա­կան ծագ­ման մա­սին. ի վեր­ջո, պետք է գնալ գի­տա­կան, այլ ոչ թե քա­ղա­քա­կան ճա­նա­պար­հով

russian.eurasianet.org-ն «Ղարաբաղում մզկիթի վերականգնումը թեժ վեճերի առիթ է դարձել» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Լեռնային Ղարաբաղում վերականգնել են 19րդ դարի մզկիթը, սակայն դա ոգևորություն չի առաջացրել ո՛չ հայերի և ո՛չ էլ ադրբեջանցիների շրջանում: Գոհար տիկնոջ Վերին մզկիթը կառուցվել է Շուշիում 1880-ական թվականներին: 

Երբ 20-րդ դարի սկզբին այդ տարածքը խորհրդայնացվել է, մզկիթը վերածվել է թանգարանի: 1990-ականների սկզբին հայերի և ադրբեջանցիների միջև պատերազմի ընթացքում մզկիթը վնասվել է, այնուհետև անտեր մնացել, քանի որ բոլոր մահմեդականները լքել են քաղաքը:

 Հինգ տարվա ընթացքում այդ ոչ մեծ մզկիթը ամբողջությամբ վերականգնվել է, և հոկտեմբերին տեղի է ունեցել բացման պաշտոնական արարողությունը: «IDeA» հիմնադրամի Արցախի զարգացման ծրագրի ղեկավար Սուրեն Ամիրբեկյանը Eurasianet.org-ի հետ զրույցում ասել է, որ մզկիթը «Շուշիի բազմամշակութային ժառանգության բաղկացուցիչ մասն է», և դրա վերականգնումը «ուղղված է քաղաքի պատմական և ճարտարապետական ժառանգության պահպանմանը և ամրապնդմանը»: 

Նշենք, որ «IDeA» հիմնադրամն է ֆինանսավորել մզկիթի վերականգնման ծրագիրը: Այս կերպ ղարաբաղյան իշխանությունները հույս ունեն զբոսաշրջիկներին բերել Շուշի: 

Արցախի մշակույթի նախարարության զբոսաշրջության և պատմական հուշարձանների պահպանության բաժնի պետ Արտակ Գրիգորյանն էլ Eurasianet.org-ի լրագրողի հետ զրույցի ժամանակ նշել է, որ «իհարկե, մզկիթի վերականգնումը կհանգեցնի զբոսաշրջության աճի, ընդ որում, ոչ միայն մուսուլմանների, այլ նաև այլ կրոնների և ոչ հավատացյալ զբոսաշրջիկների առումով, քանի որ ճարտարապետության տեսակետից այն շատ գեղեցիկ շինություն է»: 

Բայց Ղարաբաղում մզկիթի վերականգնումը զգայուն խնդիր է: Այդ տարածքը Ադրբեջանի հետ պատերազմից հետո ամբողջությամբ բնակեցված է քրիստոնյա հայերի կողմից: 

Ղարաբաղը միջազգային հանրության կողմից ճանաչվում է որպես Ադրբեջանի մաս, իսկ Բաքվի կառավարությունը վճռականորեն հայտարարում է, որ ինքը կրկին վերահսկելու է այդ տարածքը կա՛մ խաղաղ բանակցությունների արդյունքում, կա՛մ էլ ուժի գործադրմամբ: Ղարաբաղի բնակիչները իրական սպառնալիք են տեսնում Ադրբեջանից: 

«IDeA» հիմնադրամը 2017 թվականին ծրագրի իրականացման մասին զեկույցում նշել է, որ «նախագծի նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը ... հիմնականում գալիս է այն մարդկանց կողմից, որոնք մզկիթը կապում են Ադրբեջանի հետ և որոնք կարծում են, որ ներկայումս ներդրումների համար կան առավել առաջնահերթ ոլորտներ»: 

Գրիգորյանը «հիմնականում դրական» է որակում մզկիթի վերականգնման վերաբերյալ տեղի բնակիչների ներկայիս վերաբերմունքը: 

Ըստ նրա, սկզբում որոշ բնակիչներ դեմ են եղել, քանի որ կարծել են, թե նախագիծը ֆինանսավորվում է կառավարության կողմից, բայց իմանալով, որ աշխատանքները կատարվում են մասնավոր դոնորների հաշվին, փոխել են վերաբերմունքը: 

Այնուամենայնիվ, երբ Eurasianet.org- ի թղթակիցը այցելել է Շուշի և խոսել տեղի բնակիչների հետ, պարզվել է, որ, այնուամենայնիվ, կարծիքները տարբերվում են, և իրականում առկա է որոշակի հակասական վերաբերմունք մուսուլմանական պատմական վայրերի նկատմամբ: 

Մզկիթի կառուցման ժամանակ Շուշիի բնակչությունը եղել է խառը՝ եղել են ինչպես հայեր, այնպես էլ ադրբեջանցիներ: 20-րդ դարի սկզբին այդտեղ և ընդհանրապես Կովկասում երկու ազգերի միջև բախումներ են սկսվել: 1920 թվականին Ադրբեջանի զինված ուժերը հայ բնակչության ջարդեր են իրականացրել, և նրանց թիվը Շուշիում համարյա հասցվել է զրոյի: 

Ինչպես նշվում է քաղաքի պատմական թանգարանի ցուցանակում, «ջնջվել է քաղաքի հարուստ հայկական կերպարը և իսպառ կորսվել է բազմամշակութային գոյակցության հնարավորությունը»: 

Այսօր այն, ինչ կարելի է կոչել Շուշիի ադրբեջանական կերպար, ևս մեծամասամբ անհետացել է, բացառությամբ մի քանի հուշարձանների, որոնց մեծ մասը անխնամ է, և որոնք սովորաբար ներկայացվում են որպես քաղաքի իրական բնութագրի երկրորդական տարրեր: 

Զբոսաշրջային ցուցանակում ասվում է, որ «ներկայումս Շուշիում մահմեդականներ չկան, բայց կան մուսուլմանական ավանդական ճարտարապետության հիանալի օրինակներ, որոնք ներդաշնակորեն համակցվում են Շուշիի հայկական ճարտարապետության հետ»: 

Հայերի և ադրբեջանցիների միջև կոնֆլիկտում մշակութային ժառանգության օբյեկտները հիմնական «մարտադաշտերից» են, և երկու կողմերն էլ միմյանց մեղադրում են հակառակ կողմի պատմական վայրերը անտեսելու, աղավաղելու կամ նույնիսկ ոչնչացնելու մեջ: 

Ղարաբաղի պաշտոնյաները, օգտագործելով մզկիթի վերակառուցումը, հայտարարել են, որ, ի տարբերություն Ադրբեջանի, իրենք փայփայում և պահպանում են մյուս կողմի պատմական հուշարձանները: Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպան Արտակ Բեգլարյանը մզկիթի բացման կապակցությամբ Twitter- ի իր էջում գրել է, որ «Արցախում տեղի է ունեցել հանդուրժողականության կարևոր քայլ »: 

Բայց այն փաստը, որ վերակառուցման նախագծում մզկիթը նշված է որպես «պարսկական», դժգոհություն է առաջացրել ադրբեջանցիների շրջանում, քանի որ նրանք դա համարում են իրենց ժառանգության մի մասը: 

Ըստ Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական համայնքի հայտարարության, մզկիթի վերաբացումը Շուշիում, որին ադրբեջանցիները անվանում են «Շուշա», նպատակ ունի ջնջել պատմությունը, և «հայ զավթիչները, փոխելով այդ մարգարիտի ճարտարապետական որակը, այն ներկայացնում են որպես «պարսկական» մզկիթ»: 

19-րդ դարի Կովկասի պատմության համատեքստում «պարսկական» և «ադրբեջանական» հասկացությունների հիմնարար տարանջատումը անախրոնիզմ է: Այն ժամանակ այդտեղ ապրող մուսուլմանների ազգային ինքնությունը շատ տարասեռ է եղել: 

Մարդկանց, որոնք այդ օրերին աղոթել են մզկիթում, կարելի էր տարբեր կերպ անվանել` «ադրբեջանցի», «թուրք» կամ «թաթար» և այլն: 

Ոչ պաշտոնական պայմաններում նրանք խոսել են թյուրքական լեզվախմբի լեզվով, որը շատ ընդհանրություններ ունի ժամանակակից ադրբեջաներենի հետ, բայց պաշտոնական իրավիճակներում կամ գրականության մեջ օգտագործվել է պարսկերենը: 

Ըստ Արցախի մշակույթի նախարարության ներկայացուցիչ Գրիգորյանի, մզկիթը որպես «պարսկական» սահմանելու որոշումը կայացրել են վերակառուցմամբ զբաղվող իրանցի ճարտարապետները: Ըստ նրա, «պատմական աղբյուրները խոսում են այդ մզկիթի պարսկական ծագման մասին. ի վերջո, պետք է գնալ գիտական, այլ ոչ թե քաղաքական ճանապարհով»:

Կամո Խաչիկյան