Լայնամասշտաբ պատերազմի ծագման հավանականությունը փոքր է, սակայն անվտանգության սպառնալիքն առկա է
russian.eurasianet.org-ը «Ամերիկա-իրանական հակամարտություն. ինչի՞ց պետք է զգուշանան Կովկասում» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Հարավային Կովկասի երեք պետությունների պատմությունները հաճախ են որոշվել մեծ տերությունների դիմակայությամբ, և հետևաբար նրանք անհանգստացած են իրենց կողքին գտնվող մեկ այլ հնարավոր պատերազմի խաչմերուկում հայտնվելու հեռանկարից: Հայաստանը, Ադրբեջանը և Վրաստանը թեթևացած շունչ են քաշել այն բանից հետո, երբ Թեհրանի և Վաշինգտոնի առճակատման մեջ տեղի է ունեցել պարպում:
Այնուամենայնիվ, դեռևս կա մտահոգություն հակամարտության վերսկսման վերաբերյալ, քանի որ շարունակվող աշխարհաքաղաքական լարվածությունը ստուգում է հավատարմության ամրությունը և բացահայտում Իրանի հյուսիսային փոքր հարևանների խոցելի կետերը: Առաջին հերթին գլխացավանք է առաջացնում ավիացիոն անվտանգությունը՝ կապված նրա հետ, որ Իրանը հունվարի 8-ին պատահաբար խոցել էր ուկրաինական ուղևորատար ինքնաթիռը:
Բոլոր երեք երկրների ավիաընկերություններն էլ թռիչքներ ունեն Թեհրան, իսկ նրանց այլ երթուղիներից շատերն էլ անցնում են Իրանի և Իրաքի օդային տարածքով: Որոշ ավիաընկերություններ փոխել են երթուղիները և շրջանցում են Իրանը՝ թռչելով Ադրբեջանի և Վրաստանի տարածքով:
Միևնույն ժամանակ տարածաշրջանային ավիաընկերությունները չեն չեղարկել թռիչքները Իրան, բացառությամբ Armenia Airways-ի մեկ թռիչքի:
Բայց անորոշության պայմաններում կովկասյան երկրների այն զբոսաշրջիկները, որոնք նախատեսել էին թռչել տաք երկրներ՝ Եգիպտոս և ԱՄԷ, մտածմունքի մեջ են: Թեհրանի և Վաշինգտոնի միջև կոնֆլիկտային իրավիճակը ծագել է այն պահին, երբ Նոր տարվա տոնական օրերին շատ իրանցիներ ուղևորվել են Երևան, Թբիլիսի և Բաքու:
Բանն այն է, որ իրանցիները մեծ ավանդ ունեն կովկասյան երկրների զբոսաշրջային ոլորտում և ապահովում են այդքան անհրաժեշտ փողի հոսք բոլոր երեք երկրներ, հատկապես Հայաստան և Վրաստան (խիստ նկատելի հոսք է գրանցվում մարտին, երբ իրանցիները նշում են Նովրուզը՝ Նոր տարին):
Երեք անդրկովկասյան երկրներից Իրանի հետ կապված տնտեսական խնդիրների հարցով ամենախոցելին Հայաստանն է: Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ ձգձգված հակադրության պայմաններում Հայաստանը ջանքեր է գործադրում իր հարավային հարևան Իրանի հետ քաղաքական և տնտեսական կապեր ստեղծելու ուղղությամբ:
Չնայած երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունը մեծ չէ, բայց այն տարեցտարի ավելանում է, իսկ Հայաստանը համառորեն չի միանում ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի դեմ սահմանված պատժամիջոցներին և անգամ Իրանին սահմանակից Մեղրիում ստեղծել է ազատ տնտեսական գոտի: Միևնույն ժամանակ այդ երկիրը լուրջ քաղաքական և տնտեսական աջակցություն է ստանում ԱՄՆ-ից:
Հաշվի առնելով այս ամենը՝ Հայաստանը առաջարկել է ԱՄՆ-Իրան հակամարտությունում հանդես գալ միջնորդի դերում: Վրաստանի տնտեսության կառուցվածքում Իրանը չունի նշանակալի դեր, չնայած առկա են ներդրումներ և ապրանքաշրջանառություն: Ադրբեջանն իրականացնում է էներգակիրների արտահանում և առավել քիչ կարող է տնտեսապես տուժել Իրանում լայնամասշտաբ հակամարտություն սկսվելուց: Այնուամենայնիվ, չպետք է մոռանալ, որ Իրանի ոչ մի հարևան ապահովագրված չէ նման զարգացման «կողմնակի երևույթներից»:
Իրավիճակի սրացումը Իրանի շուրջ ունի նաև մշակութային ենթատեքստ, քանի որ Անդրկովկասի բոլոր երեք երկրներն էլ խորը պատմական կապեր ունեն այդ երկրի հետ, և այնտեղ ունեն էթնիկ սփյուռք, մասնավորապես կան միլիոնավոր ադրբեջանցիներ: Այնուամենայնիվ, Բաքվի, Թբիլիսիի և Երևանի համար առաջին հերթին կարևոր են քաղաքականության և անվտանգության հարցերը:
Իրանի երեք հարևանները գնացել են տարբեր աշխարհաքաղաքական ուղիներով. Հայաստանը դաշնակցում է Ռուսաստանի հետ, Վրաստանը ունի ամերիկամետ դիրքորոշում, իսկ Ադրբեջանը փորձում է չեզոքություն պահպանել:
Բայց երեքն էլ անհանգստացած են նրանով, որ Կովկասը կարող է դառնալ հարթակ ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի դեմ իրականացվելիք լրտեսական և անգամ ռազմական գործողությունների համար: Արդրբեջանը նախկինում արդեն դարձել է իրանական և իսրայելական լրտեսների «ճակատամարտի դաշտ»:
Բաքուն տարածաշրջանում ամենախիստն է քննադատել իրանական գեներալ Սուլեյմանիի սպանությունը և անգամ համարել դա «պաշտոնական անձի նկատմամբ իրականացված ահաբեկչական գործողություն»:
Չնայած ԱՄՆ-ի հասցեին ուղղած իր քննադատությանը՝ միևնույն ժամանակ Ադրբեջանը տարածաշրջանում Իրանի նկատմամբ առավել ոչ բարեկամաբար տրամադրված պետությունն է:
Բաքուն անհանգստացած է Իրանից իր տարածք արմատական իսլամի թափանցման հեռանկարից, իսկ Իրանին դուր չի գալիս Իսրայել-Ադրբեջան համագործակցությունը: Մտորումների մեջ է Թբիլիսին:
Ենթադրվում է, որ նա պետք է պաշտպանի իր քաղաքական և տնտեսական բարերար Վաշինգտոնին, իսկ քաղաքական ընդդիմությունը պահանջում է, որ անգամ պետք է առավել կոշտ արձագանքել, քանի որ երկիրը պատրաստվում է մտնել ՆԱՏՕ:
Վրաստանի համար տիպիկ է այն, որ նրան ավելի շատ անհանգստացնում է Ռուսաստանը, և Արևմուտքի հետ առավել ամուր կապեր ստեղծելու կողմնակիցները վախենում են, որ Ռուսաստանը, օգտագործելով իրանական հակամարտությունը, կարող է ԱՄՆ-ին ներկայացնել որպես հրեշի տեսքով համաշխարհային ագրեսոր և օգտագործել այդ առիթը Կովկասում իր ռազմական ներկայությունն էլ ավելի ուժեղացնելու համար:
Բայց, ինչպես կարծում է վրացի փորձագետ Էկի Ակոբին, հակամարտությունը կարող է նաև հակառակ արդյունք տալ:
Ըստ նրա, «կասկածելի է, որ իրավիճակը զարգանա հօգուտ Ռուսաստանի, անգամ հակառակը, դա կարող է բերել Մերձավոր Արևել քում ուժերի այն հավասարակշռության խախտման, որին հասել է Ռուսաստանը սիրիական պատերազմում իր մասնակցությամբ»:
Այնուամենայնիվ, փորձագետների մեծ մասի կարծիքն այն է, որ ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև լայնամասշտաբ պատերազմի ծագման հավանականությունը փոքր է, սակայն անվտանգության սպառնալիքն առկա է, և Կովկասի երկրները պետք է «ուշադիր հետևեն իրադարձությունների զարգացմանը»:
Կամո Խաչիկյան
