«Ոչ ոք չի խոսում օրենքները վերանայելու, բիզնես միջավայրը բարելավելու մասին». «Փաստ»
Interview«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Բյուջեի վերանայումն անհրաժեշտություն է, բայց հիմքում երկու գլոբալ նպատակ պետք է լինի: Անդրադառնալով «ՀՀ 2020 թ. պետական բյուջեի մասին» օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին օրենքի նախագծին, որով նաև արտաքին պարտքի ավելացում է նախատեսվում, նման տեսակետ հայտնեց Գործատուների հանրապետական միության նախագահ Գագիկ Մակարյանը:
Թե որոնք են վերոնշյալ նպատակները՝ «Փաստի» հետ զրույցում Գ. Մակարյանը մանրամասնեց.
Ե՞րբ արդարացված կլինի բյուջեի փոփոխությունը, ի՞նչն է անհանգստացնում
«Բյուջեն անպայման պետք է վերանայվի, որովհետև այն նախագծվել է հանգիստ ու խաղաղ պայմանների համար, բայց հիմա այլ իրավիճակ է. բորսաներում գները փոխվել են, նույնը չեն նաև ապրանքների պահանջարկները: Առհասարակ, բոլոր պետությունները փորձում են որքան հնարավոր է պահպանել ներքին ռեսուրսները:
Հետևաբար, պետք է խոսվի նաև հարկերի ու մուտքերի նվազման մասին, ծախսերը ևս պետք է կարգավորվեն համապատասխան ձևով: Հաշվի առնելով, թե ինչպիսի մուտքեր ու ծախսեր են լինելու, բնականաբար, չի բացառվում նաև արտաքին պարտքի ավելացումը: Այն, որ արտաքին պարտքը կմեծանա, վտանգավոր չէ, քանի որ Հայաստանի ՀՆԱ-ն վերջին տարիներին աճել է, հաշվի առնենք նաև պահուստային ռեսուրսների առկայությունը:
Այս երկու հանգամանքները արտաքին պարտք վերցնելու տեսանկյունից առավել երաշխավորված լինելու հնարավորություններ են ստեղծում: Մեզ չպետք է անհանգստացնեն բյուջեի չափերը: Ամենակարևորն այստեղ այլ դաշտում է:
Մասնավորապես, որ բյուջեի ծախսերն անպայման ուղղված լինեն հետկորոնավիրուսային ժամանակահատվածին, այն կարևոր խնդիրներին, համաձայն որոնց՝ արդարացված կլինի թե՛ բյուջեի փոփոխությունը, թե՛ արտաքին պարտք վերցնելը»:
Մեր զրուցակիցը շեշտեց, որ այդ տրամաբանությամբ պետության առաջ երեք կարևոր խնդիր պետք է լինի. «Առաջինը տնտեսության պահպանումն է, այսինքն, որոշակի ճյուղերի գործունեության անխափան ապահովումը. կենսունակության հարթակ պետք է ստեղծվի, որ ստարտային լավ վիճակ լինի՝ մնացած կորուստները հետագայում ավելի լավ վերականգնելու համար: Երկրորդ խնդիրը զբաղվածության պահպանումն է, երրորդը՝ մարդկային կապիտալի պահպանումը:
Կարևոր է նաև կրթության բաղադրիչը: Մենք աշխատուժի վերապրոֆիլացման, նաև մասնագիտությունների դասակարգման կարիք ունենք, ինչի արդյունքում կստեղծվի այնպիսի տնտեսություն, որն ավելի կայուն կլինի նման ճգնաժամերի նկատմամբ:
Հայաստանի տնտեսությունը չպետք է շարունակի զարգանալ տրադիցիոն ուղղություններով, ինչի հետևանքով միշտ կախված ենք եղել տարբեր պետությունների քմահաճույքներից ու շուկաներից: Հիմա այս ամենի սկիզբը դնելու ժամանակն է:
Եթե կառավարության քննարկումներում վերոնշյալ բաղադրիչների վերաբերյալ քննարկումներ չտեսնենք, պարզապես բյուջեի սովորական փոփոխություն կլինի, որն ուղղակի վերադասավորում է ծախսերն ու մուտքերը»:
Շատ ընկերություններ դիմեցին ու աջակցություն չստացան. վերլուծության խոսուն տվյալներ
Գագիկ Մակարյանի հետ զրույցում անդրադարձանք այն աջակցության ծրագրերին, որոնցից ոչ բոլոր կազմակերպություններն են կարողացել օգտվել: Պաշտոնական տվյալներով ամսվա ընթացքում կազմակերպությունների հայտերի գրեթե 60 տոկոսը բավարարվել է, 40 տոկոսը՝ մերժվել: Գ. Մակարյանը մեզ այլ մանրամասներ հայտնեց՝ հիմք ընդունելով իրենց ուսումնասիրությունը: Մինչ այդ՝ շեշտեց.
«Մեր այն կանխատեսումը, ըստ որի՝ միջոցառումներն իրենց ընդգրկվածությամբ, մասշտաբներով, նաև ընտրության գործիքակազմով հասանելի չեն լինի շատ ընկերությունների համար, իրականություն դարձավ: Շատ ընկերություններ դիմեցին ու աջակցություն չստացան: Այո, ներկայացվել են թվեր, բայց այստեղ այլ խնդիր էլ կա. ձեռնարկությունների ստացած գումարներն արդյո՞ք բավարար են, որ տնտեսության որոշ ճյուղեր չփլուզվեն ու պահպանվեն:
Նման հաշվարկ չկա, ու ի սկզբանե նաև նման մոտեցում էլ չի եղել: Լավ է, որ տուժած ոլորտների ցանկը հետագայում նաև ընդլայնվեց, բայց հարց է, թե այդ ցանկից գործունեության հատկապես ո՞ր տեսակներն օգտվեցին:
Օրինակ՝ վերամշակող ընկերություններից քանի՞սն օգտվեցին, քանիսը՝ ոչ: Բացի կոնկրետ առաջարկներից, մենք նաև վերլուծություն ենք կատարել, որին մասնակցել են մինչև 10 աշխատող ունեցող միկրոձեռնարկություններ, 10ից մինչև 100 աշխատող ունեցող ՓՄՁ-ներ, և 101-ից մինչև 250 աշխատող ունեցող միջին ձեռնարկություններ»:
Մեր զրուցակիցը նշեց, որ ուսումնասիրությունը կատարվել է ապրիլին, ընդգրկված է եղել 213 ընկերություն:
«Ուսումնասիրության առաջին ցուցանիշը ողջունելի էր. 213-ի 89 տոկոսը նշել էր, որ աշխատողներին չի կրճատելու, բայց 11 տոկոսը նշել էր, որ անպայման պետք է կրճատի ու ազատվի աշխատողներից, որովհետև ի վիճակի չէ պահել:
Այլ հարցի պատասխանելով՝ 86 տոկոսն ասել էր, որ ունի ֆինանսական լուրջ խնդիրներ ու ֆինանսների կարիք: 86 տոկոսը բավականին բարձր ցուցանիշ է. այդ ընկերությունները կա՛մ չկարողացան դիմել աջակցության միջոցառումներին, կա՛մ դիմեցին ու մերժվեցին: 86 տոկոս կարիք ունեցողներից 40-45 տոկոսը նշել է, որ նաև ֆինանսների անհասանելիության խնդիր ունի. այսինքն, բացի նրանից, որ փող չունի, չի էլ կարողանում ստանալ:
Հետևաբար, քանի դեռ ուշ չէ, պետք է վերանայել միջոցառումները:
Պետք չի անպայման նոր միջոցառումներ ավելացնել, դրանց մի մասը կարող են վերադասավորել՝ ուղղորդելով տնտեսության համար առավել կարևոր ճյուղերի պահպանմանը»,-ասաց նա՝ ընդգծելով, որ վերլուծության արդյունքները նաև ԱԺ, կառավարության տարբեր գերատեսչություններ ու միջազգային կառույցներին են ուղարկել:
Համաճարակը «վիրավորել» է բիզնեսին, վերքեր կան
Գագիկ Մակարյանն ընդգծեց, որ հաշվարկված քայլերի խնդիր ունենք:
«Օրինակ՝ կարելի է խոսել պարետի պահանջների մասին, որոնք պարտադիր են կազմակերպությունների համար: Խոսքը անվտանգության, վարակի տարածումը կանխելուն առնչվող գործառույթների մասին է, որոնք չպահպանելու դեպքում տուգանքներ են նախատեսված:
Սա շատ ձեռնարկությունների վախեցնում է: Սա կարող է սկզբից ռիսկային չթվալ, բայց հետո այլ պատկեր կարող է ստեղծվել: Օրինակ՝ սրճարանները լրացուցիչ ծախսեր են անում՝ ախտահանիչ նյութերի և կանխարգելիչ միջոցառումների համար:
Բայց եթե անգամ մեկ վարակի դեպք գրանցվի իրենց մոտ, չի բացառվում, որ այս փուլում տուգանքի չափը գերազանցի շրջանառությանը կամ էլ եկամուտները զրո դառնան: Սա կարող է պարզապես աշխատել-չաշխատելու երկընտրանքի առաջ կանգնեցնել:
Ընդհանուր առմամբ, այս ժամանակահատվածում կառավարությունը պետք է ավելի խորացնի իր հաշվարկները»,-նշեց մեր զրուցակիցը՝ նկատելով, որ, մեծ հաշվով, իրականացվող քաղաքականությունը դեռ լիովին համարժեք չէ այն իրավիճակին, որն ունենք:
«Կորոնավիրուսն անցնելու է, բայց դրան զուգահեռ՝ պետք է աստիճանաբար վերականգնվի նաև տնտեսությունը: Այն, որ թույլատրվեց գրեթե բոլոր ճյուղերին աշխատել, դեռ տնտեսության վերականգնում չէ: «Դե, գնացե՛ք, աշխատե՛ք, ինչից հետո տնտեսությունը կվերականգնվի». ո՛չ, այդպես չի լինելու:
Պետությունը պետք է հաշվի առնի, որ համաճարակը «վիրավորել» է բիզնեսին, և վերքեր կան: Երբ կրակում են կենդանուն, և նա, արյունը կորցնելով, ընկնում է, չի նշանակում, որ եթե նորից չկրակեն, լիարժեք փրկվելու է: Վիրուսի վերքերի բուժման մեխանիզմները պետք է աշխատեցնել:
Այդ վերքերի բուժման մեխանիզմների մի մասն այս միջոցառումներն էին, բայց նաև օրենքների փոփոխությունների անհրաժեշտություն կա: Բայց հիմա ոչ ոք չի խոսում օրենքները վերանայելու, բիզնես միջավայրը բարելավելու մասին:
Բարելավված բիզնես միջավայրը վերքերը բուժող լավագույն դարմանն է, բայց ես հիմա չեմ տեսնում, որ թե՛ կառավարությունը, թե՛ ԱԺ-ն գեներացնեն այնպիսի օրենսդրական նախաձեռնություններ, որոնք կարող են բիզնես միջավայրը բարելավել, հեշտացնել գործունեության վերսկսման գործընթացը, նվազեցնել ավելորդ քաշքշուկները, խթանել ներդրումները, պաշտպանել բիզնեսին առաջացող նոր վտանգներից ու հարվածներից»,-նշեց Գ. Մակարյանը՝ հավելելով, որ մինչ այս չեն հաստատվել այնպիսի կարևոր ծրագրեր, ինչպիսին փոքր ու միջին ձեռնարկատիրության զարգացման և Հայաստանի արդյունաբերության զարգացման հնգամյա ռազմավարություններն են:
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
