«Առկա է վտանգ, որ կունենանք նյարդային երեխաների սերունդ». «Փաստ»
Interview
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Սեպտեմբերի 27-ին սկսված պատերազմը չի ավարտվել. անկայունություն, սահմանային կրակոցներ, զոհեր ու վիրավորներ, նոր պատերազմի վտանգ: Պատերազմն անդառնալի հետք է թողնում յուրաքանչյուրիս վրա՝ անկախ նրանից՝ եղել ես ռազմական գործողությունների կիզակետում, թե ոչ: Երեխաներն, իհարկե, այս առումով ավելի զգայուն են, նրանց է փոխանցվում մեծահասակների տագնապը, անհանգստությունը, ամեն ինչ ավելի բարդ է, եթե ընտանիքը պատերազմի հետևանքով մարդկային կորուստներ ունի: Կլինիկական հոգեբան Եվա Օհանյանը նշում է՝ պատերազմը խորքային հետևանքներ է թողնում երեխաների վրա, որոնց նյարդային համակարգը, հոգեկան աշխարհը դեռ ձևավորված չէ:
«Չմոռանանք նաև, որ երեխաներն ունենում են տարիքային մի քանի ճգնաժամ: Խոսենք այս պատերազմի և երեխաների վրա դրա ազդեցության մասին: Մի կողմից՝ մեր արցախցի երեխաներն են, որոնք «մասնակից» են եղել պատերազմական գործողություններին: Իրենց հերթին նրանց մեջ կան երեխաներ, որոնք ունեն տրավմա՝ լսել են հրետակոծությունները, զգացել պատերազմի հոտը, տեսել խուճապը և ստիպված եղել թողնել խաղալիքները, ընկերներին, տունը և փախչել: Երկրորդ խմբում են այն երեխաները, անկախ նրանից՝ նրանք արցախցի են, թե ոչ, տարիքային որ խմբում են, որոնք ունեն մարդկային կորուստ: Այստեղ բավականին բարդ աշխատանք է սկսվում երեխայի հետ, նա պետք է սկսի հասկանալ, թե ինչու եղբայրը կամ հայրիկը տուն չեն գալիս, ինչու են մայրիկը և տատիկն անընդհատ լալիս: Պատերազմի մասնակիցների մոտ սովորաբար առկա է հետտրավմատիկ սթրես, որն, օրինակ՝ զինվորների մոտ ուղեկցվում է տարաբնույթ պատկերներով: Սա առաջին ախտանիշն է, որի հետ մենք սկսում ենք աշխատել: Նույնը կարող է տեղի ունենալ նաև երեխաների մոտ: Սա ճանապարհ է դեպի վախ»,- «Փաստի» հետ զրույցում ասում է Օհանյանը:
Նշում է՝ մարդու հոգեկանն ունի ինքնապաշտպանական մեխանիզմներ: «Երեխաների մոտ տեղի է ունենում հոգեբանական ռեգրես, որը պաշտպանական մեխանիզմ է: Նրա մոտ կարող է սկսվել անքնություն, դադարի խոսել, սկսի կրծել եղունգները, որը նյարդային դրսևորում է, վախի զգացողությունը մեծանում է և այլն: Շատ դեպքերում երեխան կարող է ագրեսիվանալ ու գերակտիվ դառնալ: Մենք դա բացահայտում ենք նկարների միջոցով»,-հավելում է մեր զրուցակիցը:
Ընդգծում է՝ հոգեկան աշխարհի համար ամենավտանգավոր բանն անորոշությունն է: «Իսկ մենք բոլորս անորոշության մեջ ենք առ այսօր: Այն բացասական հույզերը, որ ապրում են մեծահասակները, փոխանցվում են երեխաներին: Երեխան զգում է ծնողի վարքագծի փոփոխությունը: Կրկնակի տրավմա է, եթե նա ստիպված է եղել լքել իր տունը, եռակի, երբ ընտանիքում կորուստ կա: Այսօր առկա է վտանգ, որ կունենանք նյարդային երեխաների սերունդ: Դա բացառելու համար տրավման պետք է «մարսել»: Այս պարագայում մեծ է ծնողների դերը, նրանք որևէ կերպ չպետք է ագրեսիվ լինեն իրենց երեխաների հետ: Երեխայի հետ պետք է աշխատել: Երբ ինքս աշխատում էի երեխաների հետ և փորձում նկարների միջոցով հասկանալ նրանց հոգեվիճակը. պատկերը սարսափելի էր, նրանք օգտագործում էին բացառապես մուգ գույներ՝ սև, մոխրագույն, պատկերում էին մեծ աչքեր: Սրանք վախի նշաններ են: Այստեղ պետք է համակարգված մոտեցում: Պետք է սկսել ծնողից: Իհարկե, դժվար է թաքցնել տագնապը, կառավարել էմոցիաները, բայց եթե դա հիմա չանենք, ապա վաղն ունենալու ենք նյարդային դեռահաս և հասուն մարդ: Պատերազմը շատ ծանր բան է: Մինչև հիմա ինքներս չենք գիտակցել, թե ինչ է տեղի ունեցել իրականում: Բայց մեր ենթագիտակցությունը դա գիտի»,-ասում է մեր զրուցակիցը:
Հոգեբանն ընդգծում է՝ երեխաների հետ աշխատանքներում պետք է բոլորը ներգրավվեն՝ ուսուցիչ, սոցաշխատող, հոգեբան: «Մեծերի հոգեկանն այդքան էլ անկայուն չէ, իսկ երեխաները սպունգի պես են, ամենասարսափելին, ինչ տեղի է ունեցել երեխայի հետ, նա պետք է վերապրի՝ թեկուզ լացելով, ագրեսիվանալով, իրեր կոտրելով, անկառավարելի դառնալով, բայց երեխան իր ներսի ցավը չպետք է տանի հասուն կյանք»,- ասում է հոգեբանը՝ նշելով, որ ծնողն էլ պետք է խոսի իր ցավի մասին, չպահի այն իր ներսում և փոխանցի երեխային:
«Ամեն հնարավորը պետք է անել, որ երեխան զերծ մնա բացասական հույզերից: Օրինակ՝ շատ խոսվեց այն մասին, թե արժե՞ր երեխաների համար Ամանորյա միջոցառումներ կազմակերպել: Ես կողմ եմ եղել կազմակերպմանը, երեխաների համար նվերներ պատրաստելուն, դա երեխաների համար անհրաժեշտություն է: Մեծահասակները թող մասնակից չլինեն դրանց, բայց երեխային պետք չէ սովորեցնել ողբային և տրագիկ սցենարի: Դա ամրապնդվելու է նրա մեջ, և երեխան դա տանելու է իր հասուն կյանք: Ի վերջո, մեր մանկական տրավմաները բերում ենք մեծ կյանք և հետո ասում՝ ինչո՞ւ ենք այսքան դժբախտ»,- եզրափակում է Եվա Օհանյանը:
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
