«Պարտությունների շղթայի շարունակության ճանապարհով ենք գնում». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

«Մարդկային զարգացման միջազգային կենտրոնի» նախագահ, վերլուծաբան Թևան Պողոսյանի հետ զրուցել ենք այն կետի մասին, ուր հասել ենք 44-օրյա պատերազմից մեկ տարի անց, անդրադարձել նոր սպառնալիքներին, տարածաշրջանային մարտահրավերներին:

Խոսելով առկա ճգնաժամի մասին՝ «Փաստի» հետ զրույցում Թևան Պողոսյանը նախ նշեց. «Մենք պարտվել ենք պատերազմում և այս ընթացքում պետք է գիտակցեինք, թե ինչպես պետք է հաղթահարել մեծագույն ճգնաժամը, որը ես մի քանի ճյուղի եմ բաժանում: Խոսքը բարոյահոգեբանական, անվտանգության, նաև սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամերի մասին է: Լավագույնն այն կլիներ, որ նոյեմբերի 11-12-ին գործող իշխանությունները հեռանային՝ փորձելով գուցեև գիտակցված ու ինքնակամ հայ ազգին կոչով դիմելու հնարավորություն ձևավորել: Այսինքն, խնդրելով ձևավորել հակաճգնաժամային ազգային միասնական կառավարություն, որ կարողանայինք և՛ նոր բանակցող, և՛ ճգնաժամային ու հակաճգնաժամային նոր կառավարիչներ բերել, որովհետև պետք էր գիտակցել՝ եթե այդ ճգնաժամից դուրս չգանք, այն միայն խորանալու է: Ցավոք, այդ ճանապարհով չգնացին՝ գալով ու հասնելով հունիսի 20:

Մեծ հաշվով, պարտությունների շղթայի շարունակության ճանապարհով ենք գնում, որովհետև պարտվածից ավելին չեն ուզում, քան ավելի ու ավելի այլոց շահերի ամրապնդում պարտադրելն է: Թշնամին հասկանում է, որ իր համար լավագույն իրավիճակն է ձևավորվել՝ փորձելով մինչև վերջ հասնել իր նպատակներին, չէ՞ որ նույն թշնամին ժամանակին իր սեփական օրինակով դաս է քաղել: Երբ 1994-ին մենք մինչև վերջ չճնշեցինք, չգնացինք՝ հասնելու այն ամենին, ինչը մեզ պետք էր, թշնամին ժամանակն օգտագործեց: Ալիևն իր ռևանշիստական միտումները պահեց ու 26 տարի հետո պատրաստված էր իր նախաձեռնությունն իրականացնելու տեսանկյունից: Ինքն իր սեփական դասը քաղած՝ շատ լավ հասկանում է, որ այսօրվա դրությամբ չի հասել Երևանի գրավմանը, ինչն իր ազգային երազանքն է: Հիմա փորձելու է մաքսիմալ ճնշումներով հասնել մի իրավիճակի, որ հայկական կողմերը միգուցե դասեր քաղելու ճանապարհով զարգանալու և ազգային երազանքի շրջանակներում հայրենիքը վերականգնելու շանս չունենան»:

Թևան Պողոսյանի խոսքով, սա բնական մոտեցում է, ինչը լավ իմանալով՝ մեր ազգային գիտակցության մեջ պետք է լիներ «ի՞նչ պետք է անել» հարցի պատասխանը: «Ցավոք, գործող իշխանությունները չգնացին այդ ճանապարհով՝ այն ժամանակ իշխանությունը պահելու, միգուցե նաև անձնական վախերից ելնելով: Իսկ հիմա ավելին՝ երևի գիտակցելով, որ աշխարհի շատ հզորներ փորձում են իրենց շահերն էլ այստեղ ամրապնդել, ձևավորել են մի իրավիճակ, երբ սպասարկում են ուրիշների շահերը: Բայց եթե սիրում ես Հայաստանը, հանուն Հայաստանի պետք է թույլ չտայիր նշվածը: Լավ գիտենք, որ 1997– ին նման իրավիճակ ենք ունեցել, և եղել է ճնշումային գործիքակազմ: Այդ ժամանակվա ղեկավար Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, հասկանալով, որ իր վրա ճնշումներ կան, փորձել է մոտեցումներ տանել առաջ: Երբ տեսել է՝ դա չի աշխատում, այլ հնարավորություն է ձևավորել՝ աշխարհին ասելով, որ Հայաստանին չեք կարող ճնշել, եթե ճնշում եք՝ ես գիտակցված գնում եմ: Այդ մեսիջը նաև աշխարհի համար էր ձևավորվել»:

Թ. Պողոսյանի դիտարկմամբ, այսօր, ցավոք, այլ իրավիճակ է: Հիմա, նրա խոսքով, պարտությունների շարքը պարզապես շարունակվում է: «Օրեցօր պարտություն է լինելու, մինչև թշնամիները կհասկանան, որ այս իրավիճակում այլ սցենար ունեն, այսինքն, ուժի խնդիր չեն դնի ու կօգտագործեն ֆինանսական, քաղաքական ճնշումների գործիքակազմը, որովհետև իրենց երազանքը Հայաստանի ու հայ ազգի վերացումն է: Իսկ իրենց երազանքների մասին մեկ անգամ չէ, որ ասել են: Մեր Սյունիքը կոչելով «Զանգեզուր»՝ այն համարում են իրենցը, մեր Սևանը կոչելով «Գյոյչա»՝ համարում են իրենցը, նույնկերպ Երևանն «Իրևան» են անվանում: Իսկ Արցախի մասին ընդհանրապես մտահոգված չեն՝ մտածելով, որ կճնշեն, մարդիկ կարտագաղթեն, ու բան չի մնա, իսկ Հայաստանին էլ ճնշումների գործիքակազմով կհասցնեն իր վերջնակետին: Եվ չեն շտապում, կանեն դա 5, թե 10 տարվա մեջ, միևնույնն է, գլխավորը հիմա փաստաթղթերով ամրապնդեն իրենց հնարավորությունը, որ հետո սկսեն իրագործել: Մենք հասել ենք այս կետին, որտեղ լավագույն լուծումը գիտակցված, ինքնակամ նոր իրականություն ձևավորելն է»,-ասաց նա՝ այդ համատեքստում շեշտելով այս իշխանությունների հեռանալու և այլ իշխանության ձևավորման անհրաժեշտության մասին:

Անդրադառնալով հատկապես բարոյահոգեբանական ճգնաժամին ու տարվող այն օրակարգին, երբ ամեն կերպ փորձում են հայ ժողովրդի ինքնապաշտպանական բնազդը կոտրել, մոռացնել այն ամենն, ինչ եղավ, Թևան Պողոսյանը նկատեց. «Այո, այդ տարրերը նկատելի են, ու դա հենց թշնամիների օրակարգում է, որի ղեկավարն ասում է՝ «խելքներդ գլուխներդ հավաքեք», «մեր երկաթյա բռունցքը չմոռանաք»: Միևնույն ժամանակ, այդ օրակարգը սպասարկողներ ունենք թե՛ ՀՀ գործող իշխանության, թե՛ անգամ հասարակության մեջ, որտեղ կան մարդիկ, ովքեր ասում են՝ «եկեք մեր չափը ճանաչենք»:

Ես չգիտեմ՝ ոնց են չափը ճանաչում: Ռեսուրսների հաշվարկո՞վ: Բայց եթե ունեմ 100 դրամ, ամենևին չի նշանակում, որ դրանով պետք է բավարարվեմ: Հակառակը՝ պետք է մտածեմ, թե այդ 100-ն ինչպես ներդնել, որ վաղն ունենամ 1000 ու հասնեմ երազանքիս: Ունե՞ս հաշվարկ, թե ինչից ես սկսում ու ուր ես գնում, թե՞ «չափդ» հարյուրանոց է ու այդպես էլ պետք է մնա: «Չափ ճանաչելու» խնդրի տարբերությունը հենց սա է»:

Թևան Պողոսյանն ընդգծեց, որ վերոնշյալ օրակարգին չենք հակադրվում՝ դիմադրություն չկա. «Մեզ պարզապես մանիպուլացնում են խաղաղության ինչ-որ օրակարգով, մինչդեռ պետք է հասկանանք, որ չենք ապրում գետտոյի մեջ կամ պատերով շրջափակված չենք: Մենք ապրում ենք աշխարհում՝ շրջապատված թշնամիներով: Ապրում ենք այլ երկրների հետ, որոնք ունեն իրենց սեփական շահերը, դրա հետ մեկտեղ՝ բարեկամների հետ, որոնք ևս ունեն շահեր և մտածում են իրենց շահերն առաջ տանելու մասին: Երբ բարեկամը տեսնում է, որ դու իր շահերն առաջ տանելու հարցում իրեն ոչնչով չես օգնում, ինչքա՞ն է գեղեցիկ աչքերի համար բարեկամություն անելու: Ազգային երազանքի ձևակերպմամբ պետք է աշխատել հենց բարոյահոգեբանական ճգնաժամը հաղթահարելու ուղղությամբ, որովհետև այլ վիճակում միշտ պարտվածի խնդիր ենք ունենում: Ստացվում է՝ դու խոսում ես խաղաղությունից, իսկ թշնամին գալիս, տալիս է գլխիդ, մի հատ էլ հիշեցնում երկաթյա բռունցքի մասին, և պատասխան չկա: Կարո՞ղ ես վերականգնվել այս պարագայում, իհարկե՝ ո՛չ»:

Ինչ վերաբերում է ՀՀ իշխանությունների՝ խաղաղության թեզերից չհրաժարվելու քաղաքականությանը նաև այն դեպքում, երբ թշնամու ախորժակը մեծանում է, հայատյացությունը՝ էլ ավելի, Թ. Պողոսյանը մի քանի հանգամանք առանձնացրեց:

Շեշտելով, որ ինչպես նախկինում, այնպես էլ հիմա թշնամին շարունակում է պաշտոնական մակարդակով, պատմության դասագրքերով հայատյացության քարոզ անել՝ նա հավելեց. «Ոչ միայն Ալիևն է այդպիսին, այլ այս ժամանակահատվածի սերունդը: Եթե վաղը դասագրքերը չփոխեն, ուրեմն հաջորդ 25 տարին էլ է նույնը լինելու և այդպես շարունակ: Մյուս կողմը մինչ հիմա մեզ բացատրել է, որ միայն ուժի լեզուն է հասկանում: Ինչքան էլ գեղեցիկ բառեր ասեք տարբեր «դարաշրջաններ» բացելու համար, այդ «դարաշրջանի» բացումը միայն քո ձեռքում չէ: Թուրքը Ցեղասպանության ժխտմամբ է շարունակելու ճնշումների գործիքակազմը, Ադրբեջանը Երևանն էլ է իրենը համարելու: Բացի այդ, հարց է, թե ի՞նչ է Ադրբեջանը հասկանում խաղաղության տակ, ի՞նչ է հասկանում Հայաստանը:

Որ հարցնես՝ երկուսն էլ խաղաղություն են ուզում, բայց մեկի համար խաղաղությունն այն է, որ տարածաշրջանում հայ չլինի կամ ընդհանրապես Հայաստան գոյություն չունենա, այդ մեկի համար խաղաղություն ասվածի հիմքում բոլոր հայերը կա՛մ գերեզմանում են, կա՛մ արտագաղթել են: Իսկ մեզ համար խաղաղությունը ո՞րն է: Որ ապրենք մեր հայրենիքում, ուր կկարողանանք հանգիստ հզորանա՞լ, զարգանա՞լ: Ես մեր խաղաղության ձևակերպոմը չգիտեմ: Այլ պարագայում, դե, իհարկե, կարելի է «խաղաղության դարաշրջան» բացել. օրինակ՝ մի հիմնադրամով 3 մլն տոմս գնել, մարդկանց ձեռքը դնել ու ասել՝ աշխարհով մեկ որտեղ կարողանում եք՝ փախեք, գնացեք, այստեղ մի ապրեք ու տեսեք, թե ինչ «խաղաղության դարաշրջան» եմ ձեզ համար բացել»:

Վերջում Թևան Պողոսյանի հետ զրույցում անդրադարձանք իրանա-ադրբեջանական սրված հարաբերություններին, որոնք, ըստ մեր զրուցակցի, պարզապես զուտ տարածաշրջանային խնդիրներ չեն. «Սա ոչ թե ուղիղ իրանա-ադրբեջանական շահերի բախման դաշտն է, այլ Թուրքիա-Իրան, ԻսրայելԻրան, Արևմուտք-Իրան, բայց Ադրբեջանի ձեռքերով: Ադրբեջանն այդ իմաստով հիմա օգտագործվում է: Այս առճակատումների դաշտի շրջանակում մենք, բնականաբար, պետք է կարողանանք գիտակցել, հասկանալ և ավելի ճիշտ ու համապատասխան քաղաքականություն վարել: Բայց, ցավոք, կորցրել ենք մեր սուբյեկտայնության, մեր սեփական խոսքը ասելու հնարավորությունը: Նույնիսկ եթե ասենք՝ վաղն այսպես ենք անում, չեն թողնելու: Երբ սեփական սահմանները չես կարողանում պահել, հնարավորություն ունենալո՞ւ ես պայքարել կամ հասկանալ ինչ անել, որ ուրիշի շահերը այստեղ քո ձեռքով չբավարարվեն: Չէ՞ որ այլևս սուբյեկտ չես: Ցավոք, ասվածների հետ հաշվի չեն նստում, ու իր շահերից ելնելով՝ ամեն երկիր փորձելու է հնարավորինս օգտագործել Հայաստանին»:

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում