ՀՀ մեռնող տնտեսության «դոմինոյի էֆեկտը»
Վերջի շրջանում շատ է խոսվում այն մասին, ոչ Հայաստանի տնտեսությունը բավականին ծանր վիճակում է գտնվում։ Այդ մասին պարբերաբար նշում են և՛ ՀՀ փորձագիտական հանրույթը, և՛ միջազգային բավականին հեղինակավոր մի շարք կառույցներ։ Փաստն այն է, որ հետքովիդյան և հետպատերազմյան շոկից ՀՀ տնտեսությունը չի կարողանում ուշքի գալ, իսկ իշխանությունները ոչ մի կոնկրետ քայլ չեն ձեռնարկում ստեղծված իրավիճակում համապատասխան լուծումներ և կարգավորումներ գտնելու համար:
Այս օրերին ՌԴ նկատմամբ իրականացվող կոշտ պատժամիջոցները, մատակարարման շղթաների խաթարումները, միջազգային ապրանքահումքային շուկաներում ձևավորված գնաճային միջավայրն ու գնաճային սպասումները, զգալի բացասական ազդեցություն կունենան Հայաստանի տնտեսության վրա։ Այդ ազդեցությունների հետևանքով կտուժեն տնտեսության գրեթե բոլոր ոլորտները։ Միակ բացառությունը գյուղատնտեսությունն է, որտեղԿենտրոնական բանկը նույնիսկ հավելյալ աճի հնարավորություն է տեսել։ Նշվում է, որ այլ գործոնների թվում՝ գյուղատնտեսության վրա դրական ազդեցություն կունենա այն, որ Ռուսաստանում տնտեսական իրավիճակի վատացման հետևանքով արտագնա աշխատանքի մեկնողների մի մասն այս տարի կմնա Հայաստանում և կներգրավվի գյուղատնտեսական աշխատանքների մեջ։
Ըստ էության նման մոտեցման համար գուցե հիմքեր կան, բայց նախկին փորձը ցույց է տալիս, որ դրա հավանականությունը շատ ցածր է։ Այդ են վկայում, թերևս, 2020թ. գյուղատնտեսության ոլորտի ցուցանիշները։ Համավարակի պատճառով այդ տարի շատ ավելի մեծ թվով քաղաքացիներ զրկվեցին սեզոնային աշխատանքի մեկնելու հնարավորությունից։ Այլ աշխատանք չլինելու պատճառով, թվում էր, թե նրանք պիտի ներգրավվեն գյուղատնտեսության մեջ։ Հատկապես որ, դրան աջակցում էր նաև կառավարությունը՝ տրամադրելով ֆինանսական և վարկային օժանդակություն գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու համար։ Բայց տարեվերջին պարզվեց, որ գյուղատնտեսության արտադրության ծավալները նվազել են։ Այդ տարի 4 տոկոսից ավելի անկում գրանցվեց, այն էլ՝ նախորդ տարվա անկումից հետո։ Քիչ հավանական է, որ այս տարի իրավիճակը կարող է փոխվել։ Նույնիսկ արտագնա աշխատանքի չմեկնելը բավարար պայման չէ, որ այդ քաղաքացիները կներգրավվեն գյուղատնտեսության մեջ, կընդլայնեն ցանքատարածությունները և կնպաստեն գյուղմթերքների արտադրության ծավալների ավելացմանը։ Առավել ևս, որ այս տարի ոլորտի խնդիրներն անհամեմատ ավելացել են՝ կապված պարարտանյութերի, սերմերի, վառելիքի գների կտրուկ բարձրացումների հետ։
Ընդհանուր ստեղծված այս ֆոնին՝ կառավարությունը պատրաստակամություն է հայտնել որոշակի օժանդակություն ցուցաբերել պարարտանյութերի գների սուբսիդավորման տեսքով։ Բայց անգամ դրանից հետո պարարտանյութը շարունակելու է թանկ հաճույք լինել բազմաթիվ գյուղացիական տնտեսությունների համար։ Կարևոր է արձանագրել, որ այն խնդիրները, որոնք կանգնած են գյուղատնտեսության ոլորտում զբաղվածների առաջ, սպառնում են հանգեցնել ցանքատարածությունների կրճատման։ Ցածր արտադրողականության պայմաններում դա բնավ ոլորտում արտադրության ծավալների ավելացման օգտին չէ, որքան էլ անցած տարի գյուղմթերքների շուկայում ձևավորված բարձր գները խթանող գործոն են գյուղատնտեությամբ զբաղվելու համար։
Ի դեպ փաստենք նաև, որ ըստ էության մտահոգիչ են ԿԲ սպասումներն արդյունաբերության ոլորտում։ Այստեղ անկում է կանխատեսվում հանքարդյունաբերության և մշակող արդյունաբերության ճյուղերում սպասվող բացասական ազդեցությունների հետևանքով։ Հանքարդյունաբերության հետ կապված մտահոգությունները գալիս են «Թեղուտից», որը հայտնի ու անհայտ պատճառներով դադարեցրել է գործունեությունը։ Առայժմ պարզ չէ նաև, թե այն երբ կարող է վերսկսել աշխատանքը, հավելենք, որ խնդիրները կապված են բանկային համակարգի և պատժամիջոցների հետ։
Ըստ էության՝ մշակող արդյունաբերության ճյուղում պատժամիջոցներով պայմանավորված ռիսկեր չկան, բայց ռիսկեր կան մատակարարման շղթաներում։ Սպասվող անկումը փոխկապակցված է խմիչքների, մասնավորապես՝ կոնյակի, սննդամթերքի, հիմնային մետաղների և մշակող արդյունաբերության մի շարք այլ ճյուղերում առաջացած ոչ նպաստավոր իրավիճակների հետ։
Հատկանշական է, որ Կենտրոնական բանկը վերապահումներ ունի նաև շինարարության ոլորտի նկատմամբ։ Այստեղ ևս ավելի ցածր աճ է սպասում։ Շինարարությունը կտուժի առաջին հերթին՝ կապիտալի հոսքերի դանդաղելու հետևանքով։ Անորոշությունները, ԿԲ կարծիքով, ստիպելու են ներդրողներին հետաձգել իրենց մտադրությունները։ Դա կհանգեցնի աճի տեմպի անկման, բայց աճ այնուհանդերձ կլինի։ Ամփոփելով ընդգծենք, որ ակնկալվում է, որ ոլորտի ակտիվությունը կպահպանվի երկու հիմնական գործոնների՝ բնակարանային շինարարության և պետական բյուջեով նախատեսված կապիտալ ծախսերի հաշվին։
Տիգրան Դավթյան
