Մեզ նաև լռություն է պետք, որ ի մի բերենք մտքերը, որ առողջ խոսքը մեզ հասնի, որ նորից չսխալվենք․ «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է
Արցախյան առաջին պատերազմի օրերին երեխա էի, որին շատ բան չէին պատմում, հիշողություններս վառարանի շուրջ են պտտվում: Պարզ հիշում եմ վառարանը, որի ներքևի հատվածում նկուղից բերված թաց փայտն էինք շարում, վառարանի վրա մշտապես ջրով լի կաթսա կար, իսկ մի անկյունում էլ պլեճն էր պատրաստվում: Պատերազմի մասին իմ «հիշողությունները» տեսանյութերն են, որոնք հիմա հաճախ եմ դիտում, Լենինի՝ վառարանում այրված հատորները և մի հաստափոր հեռախոսագիրք, մի խունացած թերթ, որտեղ պատմվում է Դուշման Վարդանի, Արմեն Երիցյանի և նրանց հետ զոհված Արայիկ Ավագյանի՝ մայրիկիս հորեղբոր տղայի մասին:
Երեխա էի, որի եղբայրները պատմության ընթացք էին փոխում: Հետո Քառօրյա պատերազմն էր՝ ուրիշ իր տևողությամբ, կորուստների քանակով: Մենք անուն առ անուն ճանաչեցինք բոլոր տղաներին, չհամակերպվեցինք, բայց ընդունեցինք մեր ցավը, ուժ դարձրեցինք այն, որովհետև տղերքը հերթական անգամ պատմություն կերտեցին: 44-օրյա պատերազմ: 44-օրյա աղետ, որի ցավը չհաղթահարած, մեր ցավը չսգացած՝ նորից կորուստների հորձանուտում ենք հայտնվել: Չենք ապրում մեր վշտի հետ մի կարճ ժամանակ, խորապես չենք էլ գիտակցում, թե ինչ ու ոնց եղավ, թե ինչ կորցրեցինք առհավետ: Հաջորդում է մյուս հարվածը ու նորից կորուստների տեսքով: Փորձում ենք ուժերն ի մի բերել, չթուլանալ, օգտակար լինել՝ թեկուզ միայն զգոն լինելով ու չխանգարելով, որովհետև թիկունքում յուրաքանչյուրն իր անելիքը պետք է իմանա, թիկունքը պիտի ամուր լինի, որովհետև բանակն իր անելիքը գիտի, որքան էլ մեզ փորձեն համոզել, որ բանակ չունենք, որ պարտված ենք...
Այլ հարց է, որ ես՝ որպես ՀՀ քաղաքացի, հարցեր ունեմ պաշտպանական գերատեսչությանը, որն անընդհատ ասում է, թե զինված ուժերը որևէ օգնության կարիք չունեն, զուգահեռ իրականության մեջ անհատները կազմակերպում են դրամահավաքներ՝ քնապարկեր, բահ ու քլունգ, տաք հագուստ և այլ անհրաժեշտ իրեր հասցնում տղաներին: Ի վերջո, պետությո՞ւն ենք, թե՞ սահմանափակ անպատասխանատվությամբ կազմակերպություն: Բարդ ժամանակներ են, ծանր, խենթացնող, խելագարության հասցնող: Հեռանա՞լ, ո՞ւր: Գնալու տեղ չունենք: Ունեմ սկզբունք՝ որևէ մեկին չմեղադրել արտագաղթելու համար, մարդկային ճակատագրերը շատ տարբեր են, սակայն ինձ համար հստակ է մեկ բան՝ գուցե եթե շատերս կարգախոս չդարձնեինք «որտեղ հաց, այնտեղ կաց» մտածելակերպը, անկախությունը որպես անտերություն չընկալեինք, տարիների ընթացքում գիտակցված ընտրություն կատարեինք ու ինքներս մեր գլխին մեծագույն աղետը չբերեինք, Հայաստանն այսօր այլ հանգրվանում կլիներ: Հնարավոր է: Որևէ հարցում համոզված լինել այլևս չենք կարող, այնքան բան տեսանք վերջին տարիներին: Երևի խորապես չենք էլ հասկանում, թե ինչ է տեղի ունենում մեզ հետ:
Տղաների նկարներն ու անուններն ենք հրապարակում, որպես հոգու սփոփանք անեծքների տարափ հորդում: Դրանից ավելին անել չենք կարող, չգիտենք՝ ինչ անել: Խառնվել ենք մեր քայլերի, մեր մեղքերի, մեր վախերի ու տագնապի մեջ: Գիտենք, որ «ձուկը գլխից է հոտած», բայց գլուխը փոխելու ելքեր ու տարբերակներ չենք գտնում: Մեզ նաև լռություն է պետք, որ ի մի բերենք մտքերը, որ առողջ խոսքը հասնի մեզ, որ նորից չսխալվենք: Բայց անգամ այս խառը օրերում վախերին տրվել չի կարելի, զգոն լինել է պետք, որովհետև թշնամին նույնն է, նույն շնագայլը, որը կռիվ ունի անգամ զոհված զինվորականների մարմինների հետ:Արյան ծարավ է թշնամին, ուզում է մեզ ոչնչացնել, իսկ մենք արժանապատիվ խաղաղություն ենք ուզում՝ զինված ու մարտական բանակ, զարգացող տնտեսություն, կուռ հասարակություն:
Չպետք է վախով շրջենք մեր երկրում՝ մտածելով, թե թշնամին դարանակալել է հանդիպակաց լեռան հակառակ կողմում և նշանառության տակ վերցրել քեզ: Տագնապ կա՞ իմ ներսում, իհարկե, վախենո՞ւմ եմ, իհարկե, ելքը խուճապահար լինե՞լն է, ոչ: Ի՞նչ կասեն խրամատում ու դիրքերում կանգնած Գոռը, Վարդանը, Արամը, Ավոն, Կարենը, Մխիթարը, Տիգրանն ու մյուսները՝ մենք էստեղ ենք, մի վախեցեք, դուք եք մեր թիկունքը: Բոլորս ենք քննարկում, թե ինչ անենք, ոմանք անգամ հեռանալու մտքեր են ունենում, դա էլ է բնական, բայց երբ քո տան 15- ամյա տղան, որ թերթում է լրահոսը, տեսնում զոհված տղաների լուսանկարները, կիսվում բանակի մասին նյութերով, ասում է՝ փախուստը ելք չէ, որ բոլորս գնանք, բա՞ մեր երկրում ով է ապրելու, հասկանում ես՝ հուսահատվելու իրավունք չունես:
Արթնանում ես առավոտյան, սկսում տունը կարգի բերել, որոշում՝ օրերս պատուհանները մաքրեմ, ձմռանը երկու ամիս մնաց: Մեկ էլ աչքդ ընկնում է դիմացի շենքին՝ մարդիկ անկողինն ու ձմեռային վերմակներն են արևին տվել, իրենք էլ են մնալու: Տեսնես՝ ո՞րն է մեր սրտերն արևին տալու ու մաքրելու տարբերակը:
ԼՈՒՍԻՆԵ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
