Ոչ միայն զուտ կապ, այլև ազգային անվտանգության համակարգի կարևոր օղակ. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Ժամանակակից աշխարհում պետությունների մրցունակությունը չափվում է ոչ միայն ճանապարհների, էներգետիկ կամ արդյունաբերական ենթակառուցվածքների զարգացածությամբ, այլև այն հանգամանքով, թե որքան զարգացած, անվտանգ, արագ և հասանելի են նրանց թվային կապի ցանցերը։ Այդ իմաստով Հայաստանի կապի օպերատորները՝ Team Telecom Armenia-ն, Viva-ն, Ucom-ը և OVIO-ն, իրականացնում են այնպիսի գործունեություն, որի ազդեցությունը զգացվում է հասարակական կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներում։

Հայաստանի նման աշխարհաքաղաքական բարդ միջավայրում գտնվող երկրի համար հեռահաղորդակցության համակարգի ռազմավարական նշանակությունը կրկնակի մեծ է։ Պետության անվտանգությունը ներկայում չի սահմանափակվում միայն ռազմական կարողություններով կամ սահմանների պաշտպանությամբ։ Ժամանակակից անվտանգության համակարգը ներառում է նաև տեղեկատվական, կիբերանվտանգության, հաղորդակցության և թվային ենթակառուցվածքների պաշտպանությունը։ Հենց այս ենթատեքստում կապի օպերատորները դառնում են ազգային անվտանգության համակարգի կարևոր օղակներից մեկը, քանի որ նրանք ապահովում են հանրապետության ամբողջ տարածքում տեղեկատվության արագ, անվտանգ և անխափան փոխանցումը։

Պատերազմների, արտակարգ իրավիճակների, բնական աղետների, տեխնածին վթարների կամ այլ ճգնաժամային զարգացումների պայմաններում առաջին անհրաժեշտությունը պետական մարմինների, ուժային կառույցների, փրկարար ծառայությունների, բժշկական հաստատությունների և բնակչության միջև շարունակական հաղորդակցության պահպանումն է։ Եթե կապը խաթարվում է, խաթարվում է նաև կառավարման ամբողջ մեխանիզմը։ Հետևաբար, հեռահաղորդակցության համակարգերի կայունությունն արդեն իսկ ազգային անվտանգության անբաժանելի բաղադրիչ է։

Հատկապես կարևոր է այն փաստը, որ Հայաստանի կապի օպերատորները շարունակում են ընդլայնել իրենց ցանցերը սահմանամերձ և բարձրլեռնային բնակավայրերում, որտեղ կոմերցիոն տեսանկյունից ներդրումների վերադարձը հաճախ երկարաժամկետ է կամ սահմանափակ։ Սակայն հենց այդ բնակավայրերն են առավել զգայուն անվտանգության տեսանկյունից։ Անխափան բջջային և ինտերնետային կապը հնարավորություն է տալիս սահմանամերձ համայնքների բնակիչներին մշտապես հաղորդակցվել պետական մարմինների հետ, արագ տեղեկացնել արտակարգ դեպքերի մասին, օգտվել պետական և մասնավոր ծառայություններից, ինչպես նաև չմեկուսանալ տեղեկատվական դաշտից։ Այս տեսանկյունից կապի հասանելիությունը ոչ միայն տեխնիկական, այլև սոցիալական և անվտանգային խնդիր է, որն անմիջական ազդեցություն ունի սահմանային բնակավայրերի կենսունակության վրա։

Գաղտնիք չէ, որ ներկայիս թվային ենթակառուցվածքների զարգացման հետ մեկտեղ անվտանգության նոր մարտահրավերներից մեկը կիբերսպառնալիքներն են, որոնց մասշտաբներն աճում են տարեցտարի։ Պետական կառույցները, ֆինանսական համակարգը, բանկերը, առողջապահական հաստատությունները, կրթական կազմակերպությունները և նույնիսկ ռազմավարական ենթակառուցվածքները գործում են թվային միջավայրում, ինչը մեծացնում է կիբերհարձակումների հավանականությունը։

Այս պայմաններում կապի օպերատորների պատասխանատվությունը զգալիորեն ընդլայնվում է։ Նրանք ոչ միայն տվյալներ են փոխանցում, այլև ներդնում են բազմաշերտ պաշտպանական համակարգեր, մշտադիտարկման տեխնոլոգիաներ, ցանցային անվտանգության լուծումներ և ժամանակակից կիբերպաշտպանական գործիքներ, որոնք նպաստում են տվյալների գաղտնիության պահպանմանը, արտաքին միջամտությունների կանխմանը և ծառայությունների շարունակականությանը։

Հեռահաղորդակցության ոլորտը հանդիսանում է նաև ժամանակակից տնտեսության հիմնական շարժիչ ուժերից մեկը։ Այսօր դժվար է պատկերացնել որևէ բիզնես, որը կարող է արդյունավետ աշխատել առանց կայուն և բարձր արագության ինտերնետի։ Բանկային գործարքները, էլեկտրոնային վճարումները, առցանց առևտուրը, ծրագրային ապահովման մշակումը, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտը, հեռավար աշխատանքը, թվային մարքեթինգը, լոգիստիկ համակարգերը, արտադրության ավտոմատացումը, ամպային տեխնոլոգիաները և բազմաթիվ այլ ոլորտներ ամբողջությամբ հիմնվում են կապի օպերատորների ստեղծած ենթակառուցվածքների վրա։

Հայաստանի տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտը վերջին տարիներին դարձել է երկրի տնտեսության ամենաարագ զարգացող ճյուղերից մեկը։ Սակայն այդ հաջողությունների հիմքում նույնպես գտնվում են ժամանակակից հեռահաղորդակցության ցանցերը։ Ծրագրավորողները, ինժեներները, ստարտափները, միջազգային տեխնոլոգիական ընկերությունները և արտահանող կազմակերպությունները աշխատում են գլոբալ շուկաների հետ, որտեղ տվյալների փոխանցման արագությունը, կապի հուսալիությունը և ցանցերի անվտանգությունը մրցունակության հիմնական պայմաններից են։ Հետևաբար, կապի օպերատորների կողմից օպտիկամանրաթելային ցանցերի զարգացումը, բջջային կապի նոր սերունդների ներդրումը և միջազգային կապուղիների ընդլայնումը նպաստում են ոչ միայն ոլորտի, այլև ամբողջ երկրի տնտեսական մրցունակության բարձրացմանը։

Թվային պետության կառուցման գործընթացը ևս անմիջականորեն կախված է կապի օպերատորների գործունեությունից։ Պետական ծառայությունների թվայնացումը ենթադրում է, որ քաղաքացիները կարող են առցանց ստանալ բազմաթիվ վարչարարական ծառայություններ, օգտվել էլեկտրոնային ստորագրությունից, ներկայացնել հարկային հաշվետվություններ, ստանալ տեղեկանքներ, կատարել գրանցումներ և իրականացնել այլ իրավական գործողություններ՝ առանց պետական մարմիններ այցելելու։ Սակայն այս ամբողջ համակարգը գործունակ է միայն այն դեպքում, երբ գոյություն ունի հուսալի և հասանելի հեռահաղորդակցության ենթակառուցվածք։ Հետևաբար, օպերատորների զարգացումը միաժամանակ նպաստում է պետական կառավարման արդյունավետության բարձրացմանը, բյուրոկրատիայի նվազեցմանը և քաղաքացիների ժամանակի ու ֆինանսական ռեսուրսների խնայողությանը։

Սոցիալական տեսանկյունից կապի օպերատորների գործունեությունը նույնպես ունի բացառիկ նշանակություն։ Թվային անհավասարության հաղթահարումը դարձել է ժամանակակից պետությունների առաջնահերթություններից մեկը։ Եթե մայրաքաղաքի և մարզերի բնակիչներն ունեն տարբեր հնարավորություններ տեղեկատվական ծառայություններից օգտվելու հարցում, ապա ձևավորվում է զարգացման անհավասարություն։ Հեռահաղորդակցության ցանցերի ընդլայնման շնորհիվ Հայաստանի բազմաթիվ գյուղական համայնքներ ստանում են այնպիսի հնարավորություններ, որոնք նախկինում հասանելի էին միայն Երևանում։ Առցանց կրթությունը, հեռավար դասընթացները, միջազգային կրթական ծրագրերին մասնակցությունը, հեռաբժշկությունը, թվային բանկային ծառայությունները, պետական էլեկտրոնային հարթակները և բազմաթիվ այլ հնարավորություններ հասանելի են դառնում նաև մարզերի բնակիչներին։ Այսպիսով, կապի օպերատորները նպաստում են ոչ միայն տեխնոլոգիական, այլև սոցիալական ներառականությանը։

Առողջապահության ոլորտում հեռահաղորդակցության դերը հատկապես մեծանում է հեռաբժշկության զարգացման պայմաններում։ Բարձրորակ կապը հնարավորություն է տալիս հեռավոր բնակավայրերի բժիշկներին խորհրդակցել մայրաքաղաքի մասնագետների հետ, փոխանցել հետազոտությունների արդյունքները, կազմակերպել հեռավար ախտորոշումներ և բարձրացնել բուժօգնության արդյունավետությունը։ Նույնը վերաբերում է կրթությանը, որտեղ ինտերնետային կապը հնարավորություն է տալիս ուսանողներին և դպրոցականներին օգտվել աշխարհի լավագույն կրթական ռեսուրսներից, մասնակցել միջազգային ծրագրերի և ձեռք բերել նոր հմտություններ՝ անկախ բնակության վայրից։

Հասարակական անվտանգության տեսանկյունից, ինչպես արդեն նշել ենք, կապի օպերատորների նշանակությունն առավել ակնհայտ է շտապօգնության, փրկարար ծառայության, ոստիկանության և արտակարգ իրավիճակների կառավարման համակարգում։ Յուրաքանչյուր արտակարգ կանչ, յուրաքանչյուր օպերատիվ արձագանք, յուրաքանչյուր փրկարարական գործողություն հիմնվում է անխափան կապի վրա։ Արտակարգ իրավիճակներում նույնիսկ վայրկյանների ուշացումը կարող է ունենալ ճակատագրական հետևանքներ, և այդ պատճառով կապի ցանցերի կայունությունն անմիջական ազդեցություն ունի մարդկային կյանքերի փրկության վրա։

Կապի օպերատորների դերը կարևոր է նաև ներդրումային միջավայրի ձևավորման տեսանկյունից։ Միջազգային ներդրողները, ընտրելով նոր շուկաներ, գնահատում են ոչ միայն հարկային քաղաքականությունը կամ աշխատուժի որակը, այլև երկրի թվային ենթակառուցվածքների զարգացվածությունը։

Արագ և հուսալի ինտերնետը դարձել է նույնքան կարևոր գործոն, որքան ճանապարհները կամ էներգետիկ համակարգը։ Եթե երկիրը ցանկանում է ներգրավել բարձր տեխնոլոգիական արտադրություններ, տվյալների մշակման կենտրոններ, ծրագրային ապահովման ընկերություններ և նորարարական բիզնեսներ, ապա անհրաժեշտ է ունենալ ժամանակակից հեռահաղորդակցության ենթակառուցվածքներ, որոնց ստեղծման հիմնական պատասխանատուները հենց կապի օպերատորներն են։

Միևնույն ժամանակ (և սա չափազանց էական հանգամանք է), կապի օպերատորները Հայաստանի տնտեսության կարևորագույն հարկատուներից են և զգալի ներդրում ունեն պետական բյուջեի ձևավորման գործում։ ՀՀ պետական եկամուտների կոմիտեի հրապարակած տվյալների համաձայն, 2026 թվականի առաջին կիսամյակում Հայաստանի կապի խոշորագույն չորս օպերատորները միասին պետական գանձարան են փոխանցել շուրջ 22,2 միլիարդ դրամ հարկ, ինչը 8,8 տոկոսով գերազանցում է նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի ցուցանիշը։ Այս փաստը վկայում է ոչ միայն ոլորտի ֆինանսական կայունության, այլև այն մասին, որ հեռահաղորդակցության ընկերությունները շարունակում են մնալ պետական ֆինանսների կարևոր աղբյուրներից մեկը։

Վճարված հարկերի կառուցվածքն ինքնին նույնպես խոսուն է։ Ընդհանուր 22,2 միլիարդ դրամից շուրջ 9,4 միլիարդ դրամը կազմել է ավելացված արժեքի հարկը, 3,8 միլիարդ դրամը՝ եկամտահարկը, իսկ 2,7 միլիարդ դրամը՝ շահութահարկը։ Այս թվերը ցույց են տալիս, որ ոլորտը միաժամանակ խթանում է սպառումը, ապահովում է հազարավոր աշխատատեղեր և ստեղծում է տնտեսական ակտիվություն, որի արդյունքը վերադառնում է պետական բյուջե՝ հնարավորություն տալով ֆինանսավորել կրթությունը, առողջապահությունը, պաշտպանությունը, ենթակառուցվածքները և սոցիալական ծրագրերը։ Հատկանշական է նաև, որ ոլորտի ներկայացուցիչները միասին կազմում են Հայաստանի 1000 խոշոր հարկատուների ընդհանուր հարկային մուտքերի մոտ 2 տոկոսը, ինչը հեռահաղորդակցության ոլորտի տնտեսական կշիռը դարձնում է առավել ակնառու։

Սակայն կապի օպերատորների գործունեության իրական արժեքը հնարավոր չէ գնահատել միայն հարկային ցուցանիշներով։ Նրանց ներդրումները ենթակառուցվածքների զարգացման, նոր տեխնոլոգիաների ներդրման, օպտիկամանրաթելային ցանցերի ընդլայնման, բջջային կապի որակի բարելավման, թվային ծառայությունների զարգացման և կիբերանվտանգության ամրապնդման ուղղությամբ ստեղծում են երկարաժամկետ ազդեցություն, որն արտահայտվում է տնտեսության ընդհանուր արտադրողականության բարձրացմամբ, ներդրումային գրավչության աճով, նոր աշխատատեղերի ստեղծմամբ և հասարակության թվային վերափոխմամբ։

Առաջիկա տարիներին 5G տեխնոլոգիաների զարգացումը, արհեստական բանականության ինտեգրումը, իրերի ինտերնետի (IoT) ընդլայնումը, ամպային ծառայությունների աճը և տվյալների մշակման կենտրոնների զարգացումը բազմապատկելու են կապի օպերատորների պատասխանատվությունը։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում