Կավը՝ Աստծուց մինչև տիեզերք. Գարսևան Հարությունյանի բացահայտումները

Բարսեղ Հարությունյանը կավագործություն, բրուտագործություն և քանդակ է դասավանդում Դավիթաշեն վարչական շրջանի Ավետ Տերտերյանի անվան արվեստի դպրոցում:

Թանգարանային գիշեր միջոցառման ժամանակ հյուընկալվել էր Էրեբունի արգելոց-թանգարանում և ներկաներին ծանոթացնում էր կավագործության հմտություններին: Վարպետության դասի ժամանակ երեխաներին ու մեծերին ցույց էր տալիս, թե ինչպես պետք է կավը հունցել, դրանից գեղեցիկ իրեր պատրաստել:

Ներկաների ոգևորությունն այնքան մեծ էր, որ հնարավոր չէր անտարբեր անցնել վարպետի և նրա շուրջ հավաքվածների կողքով: Զրույցի ընթացքում վարպետ Հարությունյանն ասաց, որ Հայկական լեռնաշխարհում կավը որպես շինանյութ այնքան էլ չի օգտագործվել: Հիմնականում քարերով են կառուցել եկեղեցիներն ու տները, իսկ կավը դեռևս հազարամյակներ առաջ օգտագործել են անթներ և այլ առարկաներ պատրաստելու համար: Ներկայումս շարունակվում է հրաշագործ կավանյութի նորանոր բացահայտումները: Դրա շնորհիվ կավը սկսել են օգտագործել նույնիսկ տիեզերագնացության մեջ:

«Տիեզերանավի թռիչքի ժամանակ փոչից երեվացող այրվող կրակն այնքան հզոր է, որ ոչ մի մետաղ դրան չի դիմանում: Ուստի, տիեզերանավի բոլոր այն ծխնելույզները, որտեղից կրակը դուրս է գալիս կավից են պատրաստում: Ճապոնացիները կավից մատուռ են պատրաստում, առանց ջրի հովացման տեխնիկայի»,- ասաց վարպետը:

Նա պատմեց նաև, թե հազարամյակներ առաջ, երբ ո՛չ էլեկտրական հոսանք կար, ո՛չ էլ այլ միջոցներ, մարդիկ միևնույն է կարողացել կավը թրծել: Առանց դրա կավե իրերը չէին պահպանվի մինչև մեր օրերը:

«Կավն անպայման պետք է թրծել, առանց դրա այն չի դիմանա: Հազարամյակներ առաջ նույնիսկ թեփ այրելով են մարդիկ կավը թրծել: Սպասել են, որ ուժեղ քամի լինի: Առանց քամու, այսինքն, թթվածնի մեծ քանակության, չէին կարող թրծման պրոսեց իրականացնել: Հախճապակին ևս կավից են ստանում: 1400 oC ջերմաստիճանի պայմաններում է այն թրծվում: Այդ ջերմաստիճանի տակ երկաթը «ջուր» է դառնում, մինչդեռ հախճապակու համար դա համարվում է թրծման ջերմաստիճան»,- ասաց Գարսևան Հարությունյանը:

Կավով աշխատելը նրա համար երջանկություն է: Այդ ժամանակ նա նույնիսկ տարերքի մեջ է ընկնում: Եվ ինչքան էլ հոգնած լինի, կավի հետ աշխատելիս սկսում է հանգստանալ, անկեղծացավ վարպետը: Նա պատմեց նաև, որ բրուտագործական անիվը ևս կավի մշակման ժամանակ կարևոր գործիք է համարվում: Այն օգնում է կավից պատրաստված առարկայի պատերը հարթեցնել:

«Ի դեպ, բրուտագործական անիվն ավելի շուտ է հայտնաբերվել, քան սայլերի անիվը: Ես դրանում համոզված եմ, քանի որ Մեքսիկայում, Հարավային Ամերիկայում մինչև սայլի անիվի հայտնվելը բրուտագործական անիվ եղել է: Սայլի անիվը եվրոպացիներն են տարել Ամերիկա մայրցամաքներ, բայց նշածս երկրներում մինչ այդ էլ բրուտագործական անիվը պտտվել է: Այստեղից հետևություն, որ բրուտագործական անիվն ավելի շուտ է հայտնաբերվել, քան սովորական անիվը: Սա ամենամեծ գյուտերից մեկն է, որը պետք է իմանալ»,- ասաց վարպետը:

Հարցին, թե ինչպե՞ս են հազարամյակներ առաջ մարդիկ մտածել, որ կավից կարելի է առարկաներ պատրաստել, Գ. Հարությունյանն ասաց, որ կա՛մ դա պատահականության արդյունք է եղել, կա՛մ էլ Աստծո մատն է խառնված եղել դրան:

«Ես համոզված եմ, որ վերևից ստացած շնորհ է եղել: Նույնիսկ Աստվածաշնչում է կավի մասին նշվում: Ադամն էլ է կավից պատրաստվել: Հողով քանդակել հնարավոր չէր: Միայն կավով էր հնարավոր մարդ քանդակել: Մի խոսքով կավը Աստծո սիրած խաղալիքն է եղել, այդ պատճառով էլ դրանից է իր սիրած էակին պատրաստել:

Բացի այդ, հազարամյակներ առաջ մարդիկ պետք է կարողանային տեղից տեղ ջուր տեղափոխել: Կա՛մ պետք է տիկերով դա անեին, կա՛մ անոթներով: Նշեմ նաև, որ կավը բավականին հզոր հատկություններ ունի: Այն ռադիում է պարունակում, որը վերացնում է միկրոբները: Ուստի կավե անոթներն ավելի շատ են օգտագործվել: Մի խոսքով կավը միայն նյութ չէ, այն իր մեջ բազմաթիվ և դեռևս չբացահայտված գաղտնիքներ է պարունակում, որը հարկավոր է ուսումնասիրել, բայց որ այն Աստվածային մյութ , երկու կարծիք լինել չի կարող»,- ասաց վարպետը:

Հավելենք նաև, որ խեցեգործության պատմության մեջ նշանակալից են հին հայկական սևապատկեր և կարմրապատկեր սկահակները և թրծակավե արձանիկները։ Հայաստանի տարածքում հայտնաբերված ամենահին խեցեգործական իրերը վերագրվում են մ. թ. ա. VII հազարամյակին։ Մ. թ. ա. IV հազարամյակի սկիզբը. հատկանշվում է իբրև «խեցեգործական նեոլիթի» նոր դարաշրջան, երբ հայտնի էր արդեն թրծումը և ամանների կոպիտ զարդանախշումը։

Ուշ բրոնզի դարաշրջանը՝ մ. թ. ա. XI-X դդ., հատկանշվում է «բրուտագործական օղակի» օգտագործմամբ։ Խեցեգործական իրերն ընկալվում են իբրև քանդակ, որոնք կոշկաձև անոթներ էին՝ զարդարված կենդանիների ծեփածո պատկերներով և խորաքանդակ ուղղահայաց ակոսներով։

Ուրարտական բնակավայրերում հայտնաբերված խեցեղենն աչքի է ընկնում անգորների օգտագործմամբ, զարդանախշի տեսակների (փոսիկավոր, փայլեցրած, ծեփածո, նկարազարդ) բազմազանությամբ, ստատիկ հանդիսավոր հորինվածքներով։ Հելլենիզմի դարաշրջանում՝ մ. թ. ա. III-I դդ., տարածում են գտնում թրծված կավե փոքրածավալ արձանիկները, իսկ խեցե ամանները առանձնանում են ձևերի բազմազանությամբ։

Վաղ միջնադարի՝ IV-IX դդ. խեցեգործությունը ներկայանում է հազվագյուտ բարձրարվեստ նմուշներով՝ հայտնաբերված Դվինի և Զվարթնոցի պեղումներից։ Բացի բարձրաքանդակ զարդանախշից, առկա է նաև հում անգոբի վրա երկրաչափական, երբեմն բուսական և կենդանակերպ ջնարակված նախշազարդը։

Արմինե Գրիգորյան