Բացասական տեղաշարժեր Հայաստանի արդյունաբերության կառուցվածքում

Այս տարվա հունվար-հունիս ամիսներին արդյունաբերության գների ինդեքսը (այսուհետ` «տարվա հաշվետու կիսամյակում») կազմել է երկնիշ թիվ` տարեկան կտրվածքով ուղիղ 10%: Այս գործոնը նպաստել է արդյունաբերության ծավալի զգալի աճի ընթացիկ գներով` գրեթե 16%-ով: Բայց, համեմատելի գներով, արդյունաբերության արտադրանքի ֆիզիկական ծավալը աճել է «համեստ» 2,1%-ով: Ո՞ր ոլորտներն են ապահովել այս, չնայած աննշան, բայց աճը:

«Լեռնահանքարդյունաբերություն եւ բաց հանքերի մշակում» ոլորտի արտադրանքի ֆիզիկական ծավալը հաշվետու կիսամյակում աճել է 7,2%-ով: Դրա շնորհիվ ընդհանուր ցուցանիշին այս ոլորտի մասնակցությունը կազմել է 1,5%՝ «պլյուս» նշանով: Նշենք, որ այս ոլորտի արտադրության ծավալի գրեթե 98%-ն ապահովել է մետաղական հանքաքարի արդյունահանումը:

Պղնձի հանքաքարի արդյունահանումը խթանվում է պատրաստի պղնձի համաշխարհային գների աճով: Լոնդոնի մետաղների բորսայում (LME) պղնձի միջին գինն այս օրերին գերազանցել է մեկ տոննայի համար 9,5 հազար դոլարի մակարդակը եւ նախորդ տարվա համեմատ աճել է ավելի քան մեկուկես անգամ: Համապատասխանաբար, թանկացել է նաեւ պղնձի արտադրության հումքը` հանքաքարը եւ դրա խտանյութը: Տեղական բնապահպաններն, իհարկե, բողոքում են մետաղական հանքաքարի արդյունահանման դեմ: Նրանց կարծիքով, անուղղելի վնաս է հասցվում շրջակա միջավայրին: Դե, իսկ ոլորտի ձեռնարկություններն ավելացնում են արդյունահանումը եւ դրա արտահանումը:

Հիշեցնենք, որ անցած տարի արտահանվել էր ավելի քան կես միլիոն տոննա (գրեթե 510 000 տոննա) «պղնձի հանքաքար եւ խտանյութ»՝ միջին մաքսային գնով՝ մեկ տոննան 1186 դոլար: Մինչդեռ, պղնձի համաշխարհային գինը նշված տարում կազմել է 6215 դոլար: Այս երկու գների համադրությունը հստակ ցույց է տալիս, թե որքան է մեր երկիրը կորցնում ոչ թե պատրաստի արտադրանքը, այլ դրա խտանյութը արտահանելով:

Երկրում չէ որ կար Ալավերդու պղնձաձուլարանը, որի գործունեությունը կասեցրեցին (եւ միեւնույն ժամանակ ընկերությանը տուգանեցին)՝ հենց բնության պահպանության մասին օրենքի խախտումների համար: Գործարանի հետ կապված խնդիրը բավական մշուշոտ է է, եւ դրա գործունեությունը վերսկսելու հեռանկարներ չեն նշմարվում:

Մինչդեռ, խոշորագույն ոլորտի` մշակող արդյունաբերության արտադրանքի ֆիզիկական ծավալը հաշվետու կիսամյակում նվազել է 1,1%-ով: Հետեւաբար, նրա մասնակցությունը, ընդհանուր տեմպում, հավասար էր 0,7%-ի, «մինուս» նշանով: Հայաստանի արդյունաբերության կառուցվածքում հաշվետու կիսամյակում տեղի են ունեցել բացասական տեղաշարժեր: Արդյունահանող ոլորտի տեսակարար կշիռն աճել է 8,6 տոկոսային կետով: Համեմատաբար փոքր «մինուսով» (1,0 տոկոսային կետով) նշվել են բնական մենաշնորհների ոլորտները՝ էներգետիկան, բնական գազի մատակարարումը եւ այլն:

Շոշափելիորեն՝ 7,6 տոկոսային կետով (64.5%-ից մինչեւ 56,9%) նվազել է մշակող արդյունաբերության տեսակարար կշիռը: Դրան «նպաստել է» երկու գործոն. Նախ՝ արդյունահանող ոլորտի արտադրության ֆիզիկական ծավալի աճի բարձր տեմպերը: Երկրորդ՝ մշակող արդյունաբերության արտադրանքի վերը նշված անկումը:

Վերջինս կապված էր ծխախոտի արտադրության լուրջ կրճատման հետ`տարեկան գրեթե 19%-ով: Կրճատվել է ինչպես ծխախոտի արտահանումը (92 մլն տուփով կամ 17%-ով), այնպես էլ ազգային շուկայում հայրենական արտադրանքի ռեսուրսները (40 մլն տուփով կամ գրեթե 38%-ով):

Կրճատվել է նաեւ հիմնական մետաղների (գրեթե 18%-ով) եւ ոսկերչական զարդերի (ավելի քան 55%-ով) արտադրության ֆիզիկական ծավալը: Այս երկու ոլորտները, ծխախոտի արտադրանքի հետ միասին, կանխորոշել են մշակող արդյունաբերության «ճակատագիրը»: Նույնիսկ մշակող արդյունաբերության ամենագլխավոր ոլորտի` սննդամթերքի արտադրության արտադրության ֆիզիկական ծավալի աճը (3,3%-ով), չի փոխել ընդհանուր դինամիկայի միտումը:

Հավելենք, որ հենց հիմնական մետաղների արտադրության ոլորտում փլուզում է նկատվել թանկարժեք մետաղների գծով (57%-ով անկում): Արդյունքում նշված ոլորտում թանկարժեք մետաղների մասնաբաժինը մեկ տարվա ընթացքում նվազել է զգալիորեն` գրեթե 25 տոկոսային կետով` հասնելով 27%-ի:

Բոլորին է հայտնի, որ Հայաստանի երբեմնի ամենահզոր ճյուղից՝ թեթեւ արդյունաբերությունից մնացել է միայն գունատ ստվերը: Տեքստիլ ապրանքների մասնաբաժինը մշակող արդյունաբերության արտադրանքի ընդհանուր ծավալում հաշվետու կիսամյակում կազմել է ընդամենը 0,1%, իսկ հագուստինը` 3,1%: Ի դեպ, վիճակագրական հաշվետվություններում կոշիկներն այլեւս չեն նշվում: Ըստ ամենայնի, արտադրության չափազանց փոքր ծավալի պատճառով:

Հայրենական թեթեւ արդյունաբերության ծանր խնդիրները սկսվեցին ԽՍՀՄ փլուզումից հետո: Այն ժամանակ կորան արտաքին շուկաները, հիմնականում՝ Ռուսաստանում: Մերձավոր եւ հեռավոր արտասահմանից համեմատաբար էժան ապրանքների տեղատարափ ներմուծմամբ ազգային շուկայում առաջատար դիրքերը նույնպես կորան:

Նկատենք, որ հումքի «ոչ հեղինակավոր» արտահանումը չի սահմանափակվում միայն մետաղների խտանյութերով: Զգալիորեն փոքր ծավալներով, բայց, այնուամենայնիվ, նաեւ այլ հումք է արտահանվում: Այսպես, մեր նախաձեռնող «գործարարները» վաղուց են հարթել չմշակված կաշիների, հիմնականում խոշոր եղջերավոր անասունների (ԽԵԱ) կաշվի արտահանումը: Նույնիսկ անցյալ տարի՝ համավարակի ամենաթեժ ժամանակ, արտահանվել է գրեթե 51 000 ԽԵԱ կաշի, որից ավելի քան 39 000 -ը՝ Թուրքիա:

Բայց թեթեւ արդյունաբերության մեջ կան որոշ հուսադրող նորություններ: Այսպես, ընդլայնվել է տեղական տրիկոտաժի արտադրությունը, որը որոշ չափով ավելի թանկ է ներմուծվող արտադրանքից, բայց բարձր է որակով: Վերջին գործոնը թույլ է տալիս այդ ապրանքներին հաջողությամբ մրցակցել ներկրվող նմանատիպ ապրանքների հետ: Սա առայժմ առանձին հաջողություն է՝ հագուստի եւ կոշիկի շուկայում շարունակում է գերակշռել ներմուծումը:

Բնականաբար, հայրենական արդյունաբերության խնդիրները չեն սահմանափակվում վերը թվարկվածներով: Մի բան հստակ է՝ երկրի տնտեսության այս ամենակարեւոր ոլորտում իրավիճակը պահանջում է իշխանությունների անհապաղ գործողություններ: Արդյունաբերության բոլոր հիմնական խնդիրները պետք է արտացոլվեն կառավարության նոր ծրագրում, որը կներկայացվի Ազգային ժողով՝ կոնկրետ նպատակներով ու խնդիրներով:

Սմբատ Գրիգորյան