ՀՀ տնտեսության հակառակ կողմը

Անցած տարի ՀՀ տնտեսությունն այդպես էլ չկարողացավ ամբողջությամբ վերականգնվել 2020թ. ճգնաժամից հետո։ Թեև դեռևս հայտնի չեն տնտեսական աճի վերջնական ցուցանիշները, այնուհանդերձ 2021թ. աճի ակնկալիքները 4,5-5 տոկոսի սահմաններում են։ Սա գուցե կարելի էր վատ արդյունք չհամարել, եթե հաշվի չառնենք, որ այն տեղի է ունեցել նախորդ տարվա 7,4 տոկոս անկումից հետո։ Նման ցածր բազայի վրա ակնկալվող 4,5-5 տոկոս աճը դժվար է լուրջ ձեռքբերում համարել։ Դա նշանակում է, որ ճգնաժամի հետևանքները դեռևս հաղթահարված չեն։

Ըստ էության, չնայած 2020թ. անկումից հետո տնտեսության վերականգնման հավանականությունն անցած տարվա արդյունքում հազիվ 4,5-5 տոկոսի սահմաններում է, 2022թ. համար կառավարությունը որոշել է, որ աճը պիտի լինի առնվազն 7 տոկոս։ Արտաքին բարենպաստ միջավայրի դեպքում էլ՝ մինչև 9 տոկոս։ Սրանք, իհարկե, զուտ նպատակադրումներ են կամ կանխատեսումներ, որոնք դեռ պետք է իրականացնել։ Նախորդ տարիների փորձը ցույց է տալիս, որ դրանք շատ հաճախ չեն իրականանում։ Առավել ևս՝ խնդրահարույց է այս տարվա տնտեսական աճի ապահովման հավանականությունը։

Ակնհայտ է, որ մեր տնտեսությունն աճի այդպիսի պոտենցիալ չունի։ Այն գնահատվում է հազիվ 4-4,5 տոկոսի սահմաններում։ Այդպիսին է՝ ինչպես տեղական, այնպես էլ՝ միջազգային կազմակերպությունների գնահատականը։ Չնայած դրան, կառավարությունը որոշել է, որ այս տարի տնտեսական աճը պիտի լինի 7-9 տոկոս։ Նախորդ տարի էլ կանխատեսում էին, որ ունենալու ենք 6,5 տոկոս աճ, բայց ունեցանք անհամեմատ ավելի վատ արդյունք։

Իրականում այս տարվա տնտեսական աճի ակնկալիքները կապված են հիմնականում կապիտալ ծախսերի ավելացման հետ։ Նախորդ տարվա համեմատ կառավարությունը կտրուկ ավելացրել է կապիտալ ծախսերը։ Բայց դա արել է ոչ թե եղած հնարավորություններն ու կարողությունները հաշվի առնելով, այլ զուտ բյուջետային սահմանափակումների պատճառով։ Վերջին երկու տարիներին այնքան են ուռճացրել բյուջեի դեֆիցիտը, որ այն դուրս է եկել բյուջետային կանոններից։ Հիմա պարտադրված են փոխել ծախսերի կառուցվածքը, որպեսզի դեֆիցիտը հետ բերեն կանոնների մեջ։

Այդ պարտադրանքն էլ պատճառ է դարձել, որ կառավարությունը 2022թ. համար մինչև 347 մլրդ դրամի կապիտալ ծախսեր նախատեսի։ Սակայն խնդիրը ոչ այնքան կապիտալ ծախսերն ավելացնելու, որքան դրանք կատարելու մեջ է։ Նախորդ տարիների փորձը ցույց է տվել, որ կառավարության կարողությունները բավարար չեն անգամ ավելի համեստ չափերի կապիտալ ծախսեր իրականացնելու համար։ Դրանք մշտապես թերակատարվել են, երբեմն՝ մինչև 20-30 տոկոսով։ Ու այդքանից հետո, բյուջետային կանոններով պարտադրված, կառավարությունը գնացել է կապիտալ ծախսերի կտրուկ ավելացման՝ ի սկզբանե իմանալով, որ դրանց կատարումը հարցականի տակ է։ Պատահական չէ, որ դա համարել է այս տարվա բյուջեի հիմնական ռիսկերից մեկը։

Պետք է արձանագրենք, որ մեր տնտեսական իրականության մեջ չափազանց շատ են նաև անորոշությունները։ Հայտնի չէ, թե ինչի կարող է հանգեցնել Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ վերջին շրջանում սկսված սիրախաղը։ Ըստ էության, ներքին միջավայրում տնտեսական աճը զսպող գործոն է ներդրումների սակավությունը։ Արտաքին հատվածից ներդրումային հետաքրքրությունները, հայտնի ու անհայտ պատճառներով, մեծամասամբ չեն վերածվում իրական ներդրումների։ Բավական մեծ ներդրումային պոտենցիալ կա կուտակված ներքին միջավայրում, բայց դա էլ չի հաջողվում ներգրավել տնտեսության մեջ։ Մինչդեռ՝ առանց ներդրումների անհնարին է ավելացնել տնտեսության աճի պոտենցիալը։ Այդ պոտենցիալը հիմա անհամեմատ ավելի փոքր է, քան նախատեսված տնտեսական աճն է։

Այս իրավիճակում կառավարությունը հույս ունի տնտեսական աճի պոտենցիալը բարձրացնել պետբյուջեի միջոցների հաշվին իրականացվող կապիտալ ծախսերի միջոցով։ Բայց, ինչպես նշեցինք, այստեղ լուրջ խնդիրներ կան՝ հատկապես կատարողականների հետ կապված։

Պետք է արձանագրենք, որ արտաքին շուկաների հետ կապված մեր տնտեսությունը մեծ կախվածություն ունի հատկապես մետաղների գներից։ Մետաղների գների փոփոխություններն էական ազդեցություն կարող են թողնել տնտեսական աճի միտումների վրա։ Կառավարությունը հույս ունի, որ այս տարի միջազգային շուկայում կշարունակի պահպանվել մետաղների, հատկապես՝ պղնձի բարձր պահանջարկը՝ հանգեցնելով նաև գների բարձրացման։ Կան կանխատեսումներ, որ պղնձի գնաճն առաջիկայում կշարունակվի։ Բայց հավանականությունը շատ փոքր է, որ կպահպանվի նախորդ տարվա աճի տեմպը։

Արթուր Սարգսյան