Դեռ առջևում է տնտեսական հերթական ցնցումը
Ըստ էության, ճգնաժամից դեռ դուրս չեկած՝ ՀՀ տնտեսությունը մտնում է նոր տուրբուլենտության փուլ։ Այդ պայմաններում այս տարվա համար իշխանությունների ակնկալած 7 տոկոս տնտեսական աճի հույսերը կրկին հարցականի տակ են, առավել անիմաստ է մտածել 9 տոկոս տնտեսական աճի մասին, որը կապվում էր արտաքին բարենպաստ միջավայրի հետ (միանշանակ անտրամաբանական է ու հիմնազուրկ այս պահին արտաքին բարենպաստ միջավայրի մասին նույնիսկ խոսելը)։
Ավելորդ է հերթական անգամ նշել, որ ՀՀ տնտեսության զարգացումները բազմաթիվ թելերով շաղկապված են Ռուսաստանի հետ։ Դա վերաբերում է՝ ինչպես տնտեսական համագործակցությանը, այնպես էլ՝ իրացման շուկաներին։ Հենց ՌԴ-ին է բաժին ընկնում մեր արտահանման գրեթե 28-30 տոկոսը, Ռուսաստանից են ստացվում ՀՀ եկող տրանսֆերտների 40 տոկոսը, որոնք, սոցիալական բացի, ունեն նաև էական տնտեսական նշանակություն։ Ըստ էության, դրանք գումարներ են, որոնք մտնում են տնտեսության մեջ՝ խթանելով տնտեսության շրջանառությունները։ Փաստ է այն, որ ՀՀ ներդրումների մեծ մասը ևս ունեն ռուսական հետագիծ։ Անիմաստ է սպասել, որ այս տարի ռուսական շուկայից ու Ռուսաստանի տնտեսությունից Հայաստան փոխանցվող ազդակները դրական կլինեն։ Ավելին, ռուբլու էժանացման հետևանքով կմեծանա ներմուծման ճնշումը, դա գուցե սպառողների օգտին է, բայց ի վնաս տնտեսության է, քանի որ մեծանում է ճնշումը տնտեսության ու ներքին արտադրության վրա։ Փոխարենը, հակառակ ուղղությամբ ունենալու ենք դժվարություններ՝ կապված մեր արտահանման մրցունակության կորստի ու ռուսական շուկայում սպառողական պահանջարկի անկման հետ։ Սրանք խնդիրներ են, որոնք այս տարի Հայաստանի տնտեսության վրա են փոխանցվելու ռուսական շուկայից՝ պատժամիջոցների հետևանքով։
Փաստենք, որ արտաքին միջավայրի հետ կապված խնդիրները միայն ռուսական շուկայով չեն սահմանափակվելու։ Դրանք զգացվելու են նաև այլ երկրների հետ հարաբերություններում։ Այն, ինչ ներկայումս տեղի է ունենում արտաքին միջավայրում՝ ամբողջությամբ ի վնաս տնտեսության ու տնտեսական զարգացումների է։ Ակնհայտ է, որ դրանց ազդեցությունը շուտով կտեսնենք նաև տնտեսական ցուցանիշների վրա։ Արդեն կան նաև առաջին ազդակները. որոշ ուղղություններով դժվարացել, նույնիսկ դադարել է արտահանումը։
Տվյալ պարագայում խոսքն առաջին հերթին՝ Ուկրաինայի հետ առկա առևտրային հարաբերություններին։ Թեև այդ հարաբերություններում գերակշռողը ներմուծումն է, այնուհանդերձ երկուսուկես տասնյակ միլիոն դոլարի է հասնում նաև հայկական ապրանքների արտահանումը։ Հայաստանը Ուկրաինա է արտահանում տարբեր տեսակի խմիչքներ, սիգարետներ, սարքավորումներ, քաղցրավենիք և այլն։ Հիմա դրանց արտահանումը հարցականի տակ է․ որքան երկար պահպանվի ռուս-ուկրաինական հակամարտությունը, այնքան կորուստներն այս հատվածում ավելի մեծ կլինեն։ Եվ ոչ միայն՝ արտահանման, այլև՝ ներմուծման առումով։ Հայաստանի ներմուծումներն Ուկրաինայից հասնում են տարեկան ավելի քան 143 մլն դոլարի, այլ կերպ ասած՝ այն գրեթե 6 անգամ գերազանցում է արտահանմանը։
Հավելենք, որ ի տարբերություն արտահանման, որն անցած տարի կրճատվել է, ներմուծումն Ուկրաինայից ավելացել է գրեթե 16 տոկոսով։ Հայաստանն այդ երկրից ներկրում է տարբեր տեսակի ապրանքներ, այդ թվում՝ միս, խտացրած կաթ, կարագ, մարգարին, հրուշակեղեն, սիգարետներ, անվադողեր, շինարարական նյութեր, պոմպեր, էլեկտրական սարքավորումներ և այլն։ Ռուս-ուկրաինական հակամարտության հետևանքով հիմա այդ ապրանքների ներկրումը հարցականի տակ է։
Ընդգծենք մի կարևոր փաստ. հայ-ուկրաինական առևտրատնտեսական հարաբերությունները, իհարկե, անհամեմատելի են հայ-ռուսականի հետ, բայց այստեղ էլ կորուստները կարող են զգալի լինել։ Հատկապես, որ հայտնի չէ, թե ինչ են մտածում իշխանություններն այս ամենից մեր տնտեսության վնասները մեղմելու մասին։ Փաստն այն է, որ առայժմ ամեն ինչ հայտարարությունների մակարդակում է։ Տնտեսական տարին, առաջին հայացքից թվում է, թե լավ էր մեկնարկել մեր տնտեսության համար։ Անցած տարվա 7,5 տոկոս անկումից հետո, այս տարվա հունվարին արձանագրվել է ավելի քան 15 տոկոս տնտեսական ակտիվության աճ։ Բայց դա էլ ուրախանալու առիթ չէ, պարզապես իր ազդեցությունն է ունեցել իշխանության հայտնի էքսպերիմենտը։ Ինչպես հայտնի է, ամանորյա տոնական օրերն այս տարի անհամեմատ կարճ տևեցին (իշխանությունը դա հատուկ արեց՝ ավելի բարձր տնտեսական աճ ստանալու համար)։
Այն, որ մեր ապիկար իշխանությունները չեն կարողանում արդյունավետ արձագանքել տնտեսական դժվարություններին, արդեն համոզվել ենք նախորդ ճգնաժամի ժամանակ։ Ի տարբերություն շատ երկրների, մեր տնտեսությունը դեռևս չի կարողացել հաղթահարել ճգնաժամի ամբողջ բեռը։ Նախորդ ճգնաժամի հետևանքները չհաղթահարած՝ այժմ տնտեսությունը կարող է հայտնվել նոր ճգնաժամի մեջ։
Տիգրան Մկրտչյան
