Իրավիճակը զրոյացվել է. ի՞նչ նոր պայմաններ են դրվել Փաշինյանի առջև. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
iarex.ru-ն գրում է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարներ Նիկոլ Փաշինյանը և Իլհամ Ալիևը Բրյուսելում չեն հանդիպի: Նախկինում նման հանդիպման մասին հայտարարել էր Եվրոպական խորհրդի ղեկավար Շառլ Միշելը այն բանից հետո, երբ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հրաժարվեց Փաշինյանի հետ Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի, Գերմանիայի կանցլեր Օլաֆ Շոլցի և Միշելի մասնակցությամբ Գրանադայում հանդիպումից։ Եվ դա՝ չնայած այն հանգամանքին, որ կողմերը լրջորեն պատրաստվել էին այդ գագաթաժողովին։ Նախօրեին Հայաստանի և Ադրբեջանի հատուկ բանագնացներ Արմեն Գրիգորյանն ու Հիքմեթ Հաջիևը Բրյուսելում Եվրոպական խորհրդի նախագահի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի խորհրդականների, ինչպես նաև Հարավային Կովկասում Եվրամիության հատուկ ներկայացուցիչ Տոյվո Կլաարի հետ պայմանավորվել էին երկու երկրների ղեկավարների բանակցությունների հարցերն ու պարամետրերը։
Ըստ պլանի, դրանք ուղղակիորեն պետք է տանեին խաղաղության պայմանագրի ստորագրմանը։ Հանրային մակարդակով Ալիևի՝ Գրանադայից հրաժարվելու պատճառը բացատրվում է Ֆրանսիայի կտրուկ քննադատական դիրքորոշմամբ՝ կապված Լեռնային Ղարաբաղում Ադրբեջանի ռազմական գործողության և արևմտյան հարթակներում բանակցություններից Ռուսաստանի դուրս գալուց հետո Ֆրանսիայի և Գերմանիայի դժկամության հետ՝ Թուրքիային ընդունել որպես նոր բանակցող: Միևնույն ժամանակ, Բաքուն հիանալի հասկանում էր, որ Բրյուսելը չի ընդունի Անկարային նման կարգավիճակով, և ակնհայտորեն աշխատում էր գագաթաժողովը խափանելու ուղղությամբ։ Ոչ հրապարակային պատճառն էլ այն է, որ Բաքուն մտադիր չէր համաձայնագրում տեսնել «Լեռնային Ղարաբաղի հայերի ճակատագրի համար միջազգային պատասխանատվության մասին» կետ։
Երևանում անմիջապես չհասկացան, որ Բաքուն իրականում զրոյացրել է իրավիճակը, և որ, թերևս, մարտավարական նկատառումներից ելնելով, սկսել է ոչ միայն Մոսկվային փոխանցել բանակցային գործընթացում գլխավոր միջնորդի դերը, այլ նաև բացել է իրավիճակը նրա համար։ Դա պարզ դարձավ, երբ Փաշինյանը չներկայացավ Բիշքեկում ԱՊՀ երկրների ղեկավարների գագաթաժողովին, որի ձևաչափով Մոսկվայի միջնորդությամբ նախապատրաստվում էր նրա հանդիպումը Ալիևի հետ։ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը, ելույթ ունենալով ԱՊՀ երկրների առաջնորդների խորհրդի սահմանափակ ձևաչափով հանդիպման ժամանակ, ասել է, որ «Ռուսաստանը պատրաստ է աջակցել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության պայմանագրի ստորագրմանը, և, եթե անհրաժեշտություն լինի, նրանք կարող են բանակցություններ վարել Մոսկվայում ցանկացած ձևաչափով»։
Հասկանալի է, որ խոսքը 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի խաղաղության պայմանագրի հիմնարար սկզբունքներին և դրան հաջորդող պայմանավորվածություններին վերադառնալու մասին է։ Բայց Երևանը և՛ այն ժամանակ, և՛ հիմա, ըստ ՌԴ նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովի, այդ ուղղությամբ «էական առաջընթաց» չի ցուցաբերել։ Հետո սկսեց ի հայտ գալ դիվանագիտական ինտրիգի հերթական սյուժեն։ Քլաարը, հայտարարելով, որ հոկտեմբերի վերջին Բրյուսելում նախատեսված՝ Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարների հանդիպումը չի կայանա, մատնանշել է «Ալիևի ժամանակի սղությունը»։ Այդ վարկածը վերցրել է նաև Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանը։ Իր հերթին, Փաշինյանը խորհրդարանում կառավարության ժամին ելույթ ունենալիս ասել է, որ պատրաստ է հանդիպել Ալիևի հետ, սակայն «հայկական կողմը որոշում է հետագա քայլերը և հստակեցնում աշխատանքային հարցերը»։
Այս «քայլերի» իմաստն այն է, որ Երևանը, պարզվում է, Բաքվից ստացել է հաշտության պայմանագրի նոր առաջարկներ և այժմ, ինչպես ասում է Միրզոյանը, «պատասխան է պատրաստում»։ Ադրբեջանի՝ Հայաստանին ուղարկված նոր առաջարկների մասին կոնկրետ ոչինչ հայտնի չէ։ Սակայն հայ փորձագետ Սերգեյ Մելքոնյանը պնդում է, որ «Բաքուն Երևանից սպասում է նոր զիջումների»՝ դրանք դնելով որպես Ալիև-Փաշինյան անձնական հանդիպման պայման։ Նրա խոսքով, «Արևմուտքում Ադրբեջանն արդեն հասել է բոլոր հնարավոր հաջողություններին՝ 2021 թվականին Բրյուսելում, 2022 թվականին Պրահայում, 2023 թվականին Գրանադայում, և եթե հաջորդ հանդիպմանը Ալիևը շահելու ոչինչ չունի, ապա նրա համար նման միջոցառմանը մասնակցելն անիմաստ է»։ Դա նշանակում է, որ Ալիևը դիվանագիտորեն գերազանցել է Փաշինյանին արևմտյան բանակցային հարթակներում։
Այժմ, ըստ Մելքոնյանի, ներկայացվել են հետևյալ պահանջները. Հայաստանի կողմից, այսպես կոչված, «անկլավների» հանձնում, «Զանգեզուրի միջանցքի» բացում և առնվազն 120 հազար ադրբեջանցիների վերաբնակեցում Հայաստանում։ Երկրորդ կետը, որը վերաբերում էր, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքին», ըստ երևույթին, Ադրբեջանը հանել է: Ինչպես ասել է Ադրբեջանի նախագահի արտաքին քաղաքականության գծով օգնական Հիքմեթ Հաջիևը, այդ նախագիծը «կորցրել է իր գրավչությունը Ադրբեջանի համար այն բանից հետո, երբ հայտնվեց Իրանի տարածքով երթուղի կառուցելու հնարավորությունը»։ Բայց վերաբնակեցումը, ավելի ճիշտ՝ էթնիկ ադրբեջանցիների վերադարձը Հայաստանի տարածք, կնշանակի «Արևմտյան Ադրբեջանի» աշխարհաքաղաքական նախագծի իրագործման սկիզբ։
Ըստ էության, դա Բաքվի կողմից Երևանին առաջարկված նոր բանակցային օրակարգն է և տարածաշրջանային իրավիճակի նոր ախտորոշումը, որի մեջ Փաշինյանն ամբողջությամբ խրվել է։ Այն բանից հետո, երբ Լեռնային Ղարաբաղը դադարեց հայերի բնակության վայր լինել, Փաշինյանը փաստացի սկսեց դիվանագիտական մարտեր մղել հայոց պետականության պահպանման համար, բայց հնարավորություններ ստեղծելով Արևմուտքի ներթափանցման և ամրապնդման համար առանց ռուսական ռեսուրսներից օգտվելու։ Բայց այստեղ կա խնդիր. Փաշինյանին Բրյուսելը պետք է, բայց Ալիևն արդեն խաղացել է այդ դիվանագիտական խաղը և կենտրոնացել է նոր տարածաշրջանային համագործակցության վրա։ Հետևաբար, Ադրբեջան-Հայաստան երկխոսությունը կշարունակվի, բայց մեծ դժվարություններ ստեղծելով, որոնք հետագայում Երևանի համար ավելի ու ավելի դժվար կլինի հաղթահարել։ Առայժմ իրավիճակը զրոյացվել է, չնայած ռուսական խաղաղության նախաձեռնությունները դեռ ուժի մեջ են։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
