Ինչո՞ւ և ինչպե՞ս որոշվեց ստեղծել բնական գազավորված ջրի «անալոգը». «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Հանքային կամ հրաբխային աղբյուրներից ստացված բնական գազավորված ջրերը միշտ էլ գնահատվել են իրենց յուրահատուկ հատկությունների համար: Դրանց հանգստացնող ազդեցությունը ստամոքսի խանգարման բուժման հայտնի մեթոդ է եղել: Այնուամենայնիվ, նման հանքային ջրերի պահպանումն ու տեղափոխումը դժվար է:
Նախկինում նման ջուր կարելի էր գտնել միայն դեղատներում: Գազավորված ջրի մեկ բաժակից կողմնակի ազդեցությունների բացակայությունն էլ, ի տարբերություն այդ ժամանակվա շատ այլ դեղամիջոցների, գիտնականներին դրդել է փնտրել ջրի գազավորման արհեստական համարժեքներ ստեղծելու եղանակներ: Իհարկե, տվյալ դեպքում խոսքը հանքային ջրերի մասին չէ, այլ պարզապես գազավորված ջրերի: Արդյունքում հորինվել է սիֆոնը: Բայց դա էլ իր ուշագրավ պատմությունն ունի:
Սիֆոնը ջրի, հյութերի և այլ խմիչքների գազավորման սարք է։ Դա հերմետիկորեն փակվող կափարիչով անոթ է, որի մեջ լցնում են խմիչքը, ճնշմամբ միախառնում ածխաթթու գազ, որը մասնակիորեն լուծվում է խմիչքի մեջ՝ գազավորելով այն։ Չլուծված գազն անոթում ստեղծում է ավելցուկային ճնշում՝ ձգտելով դուրս մղել հեղուկն անոթից։ Սիֆոնի ծորակը բացելիս խմիչքը հեղուկաթափ կարճախողովակով լցվում է բաժակի մեջ։
Անգլիացի քիմիկոս Ջոզեֆ Պրիստլին առաջինն էր, որը 1767 թվականին ստեղծեց արհեստական գազավորված ջուր: Գիտնականը գարեջրի խմորման ընթացքում արտանետվող ածխաթթու գազն էր խառնել մաքուր ջրին, և ջուրը սկսել էր սուլել ու բազմաթիվ փուչիկներ արձակել մակերես: Հետո՝ 1770 թվականին, Շվեդիայից նրա գործընկեր Թորբերն Բերգմանն է հորինել ջուրը ածխաթթու գազով «հագեցնող» սարք, իսկ 1783 թվականին գերմանացի Յոհան Յակոբ Շվեպպեն կատարելագործել է այդ սարքը, որից հետո սկսել է գազավորված ջրի արտադրությունը։
19-րդ դարի սկզբին գիտնականները շարունակել են փորձարկել ջուրը գազով հագեցնելու մեթոդներ՝ առավելագույն արդյունքի հասնելու նպատակով, մինչ այն ժամանակը, երբ անգլիացի Չարլզ Պլինտը 1813 թվականին հորինել է մեզ ծանոթ սիֆոնը, որը թույլ է տալիս ջուրը չափաբաժիններով գազավորված պահել։ Սակայն այդ սիֆոնային անոթները պետք է գազով լցվեին հատուկ տեղերում։ 1832 թվականին այդ խնդիրը լուծել է բրիտանացի գյուտարար Ջոն Մեթյուզը։ Նա ստեղծել է նոր սիֆոն։ Մեթյուզի նախագիծը պարզ է, բայց գործնական։ Սարքը բաղկացած է կապարապատ խցիկից, որտեղ ծծմբական թթուն խառնվում է կալցիումի կարբոնատի հետ՝ ածխաթթու գազ առաջացնելու համար։ Ապա գազը մաքրվում և ուղարկվում է սառը ջրի բաք, ջրում լուծելու համար թափահարվում գազը և խողովակներով ուղարկվում չափիչ ծորակ։ Բայց գազավորված ջուր ստանալու այդ գործընթացն անվտանգ չէր։ Երբեմն սարքերը պայթում էին նախագծման և սարքավորումների անկատարության պատճառով։ Սակայն ժամանակի ընթացքում համակարգը կատարելագործվեց և դարձավ անվտանգ. արդեն բալոններով մաքրված CO2 էր մատակարարվում ջրում լուծվելու համար։
Հավանաբար, բոլորն են հիշում մայթերին տեղադրված գազավորված ջրի սարքերը։ Նման սարքերի տարածման գագաթնակետը աշխարհում 1920-ական և 1930-ական թվականներին էր, իսկ ԽՍՀՄ–ում, իհարկե, ավելի ուշ։ Այսօր այդ դարաշրջանի սիֆոններ կարելի է գտնել միայն հնաոճ իրերի խանութներում։ Գազավորման սարքերի ժողովրդականությունը սկսել է նվազել 1980-ականների վերջին, քանի որ շշերի և տարաների մեջ փաթեթավորված ըմպելիքներ են մեծ քանակությամբ հայտնվել վաճառքում։ Սակայն մտահոգությունները մնացել են. քչերը գիտեն, թե ինչպես են այդ ըմպելիքները արտադրվում արդյունաբերական մասշտաբով, և ինչ է ավելացվում դրանց, ուստի կասկածները ոչ մի տեղ չեն հեռացել։ Արդյունքում գազավորման սիֆոնները կրկին վերադառնում են առօրյա կյանք։ Տանը պատրաստված գազավորված ջուրը նման մտահոգություններ չի առաջացնում։
Ներկայում խանութներում կարելի է ձեռք բերել տարբեր տեսակի սիֆոններ՝ պատրաստված պլաստիկից կամ չժանգոտվող պողպատից: Չժանգոտվող պողպատից պատրաստված սարքը համարվում է ավելի հուսալի, և այն նաև ավելի գեղագիտական տեսք ունի: Ժամանակակից սիֆոնները անվտանգ են, դրանք ունեն հատուկ փական, որը թույլ չի տալիս, որ սարքը պայթի բարձր ճնշումից:
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
