ԵԱՏՄ-ն և Ռուսաստանը՝ Հայաստանի տնտեսության առանցքում․ թվեր, շուկաներ և կախվածություններ
Հայաստանի շուրջ արտաքին քաղաքական կողմնորոշումների վերաբերյալ շարունակվող քննարկումների ֆոնին տնտեսագետները շեշտում են, որ երկրի տնտեսական իրականությունը շարունակում է հիմնվել կոնկրետ թվերի և առևտրատնտեսական կապերի վրա։ Մասնագետների գնահատմամբ՝ վերջին տասը տարիներին ԵԱՏՄ-ին անդամակցությունը զգալի ազդեցություն է ունեցել Հայաստանի տնտեսության վրա։
Պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ ԵԱՏՄ-ի երկրների հետ Հայաստանի առևտրաշրջանառությունը բազմակի աճ է արձանագրել, իսկ միության մասնաբաժինը երկրի ընդհանուր արտաքին առևտրում այսօր արդեն գերազանցում է 40 տոկոսը։ Այդ համակարգում առանցքային դերակատարն է Ռուսաստանը, որի հետ իրականացվում է Հայաստանի ընդհանուր ապրանքաշրջանառության ավելի քան մեկ երրորդը։
Տնտեսագետ Միքայել Մելքումյանի խոսքով՝ Հայաստանի համար ԵԱՏՄ-ն նախ և առաջ նշանակում է Ռուսաստան, որի հետ ձևավորված են հիմնական առևտրատնտեսական շղթաները։ Նրա գնահատմամբ՝ թեև Ղազախստանի և Բելառուսի հետ համագործակցության խորացման հնարավորություններ կան, համակարգի հիմնական ծանրության կենտրոնը շարունակում է մնալ Ռուսաստանը։
Մասնագետները նշում են, որ այս տնտեսական կապերը չեն սահմանափակվում միայն թվերով։ Դրանք արտահայտվում են աշխատատեղերի պահպանմամբ, հարկային մուտքերով և արտահանման կայուն շուկաների առկայությամբ։ ԵԱՏՄ շուկան հատկապես կարևոր է Հայաստանի գյուղատնտեսական, վերամշակող, դեղագործական և մեքենաշինական ոլորտների համար։
Զգայուն ուղղություններից մեկը շարունակում է մնալ էներգետիկան։ Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի զգալի մասը արտադրվում է բնական գազի հիմքով, որը երկիր է մատակարարվում արտոնյալ պայմաններով՝ Ռուսաստանի և ԵԱՏՄ շրջանակում գործող պայմանավորվածությունների արդյունքում։ Տնտեսագետների գնահատմամբ՝ այլընտրանքային մատակարարումները կարող են հանգեցնել ինչպես գների բարձրացման, այնպես էլ մատակարարման ռիսկերին։
Խոսուն է նաև արտահանման կառուցվածքը։ Տնտեսագետ Աղասի Թավադյանի տվյալներով՝ Հայաստանի պատրաստի արտադրանքի գերակշիռ մասը արտահանվում է ԵԱՏՄ շուկա, հիմնականում՝ Ռուսաստան։ Վերջին տարիներին այդ ուղղությամբ արտահանումը աճել է ավելի քան հինգ անգամ, մինչդեռ Եվրամիություն արտահանումը որոշակի նվազում է գրանցել։ Արտահանվող հիմնական ապրանքախմբերը ներառում են գյուղմթերք, պլաստմասսայից արտադրանք և դեղագործական ապրանքներ։
ԵԱՏՄ շրջանակում Հայաստան են մատակարարվում նաև ռազմավարական նշանակության ապրանքներ՝ հացահատիկ, նավթամթերք և արդյունաբերական հումք։ Տնտեսագետների գնահատմամբ՝ այդ մատակարարումները կարևոր դեր ունեն երկրի տնտեսական և սոցիալական կայունության պահպանման գործում։
ՍԻՄ կուսակցության նախագահ Հայկ Բաբուխանյանը նշում է՝ Հայաստանի հիմնական տնտեսական գործընկերը ԵԱՏՄ-ն է, իսկ ԵԱՏՄ-ում առանցքային դերակատարը Ռուսաստանն է․
«Սա ոչ միայն ներկա տնտեսական իրողություն է, այլ նաև պատմականորեն ձևավորված իրականություն։ Խորհրդային տարիներին Հայաստանի հիմնական առևտրային գործընկերը ԽՍՀՄ-ն էր, իսկ դրա փլուզումից հետո այդ տնտեսական կապերի տրամաբանական շարունակությունը դարձավ Ռուսաստանը և այն երկրները, որոնք հետագայում ձևավորեցին Եվրասիական տնտեսական միությունը»։
ԵԱՏՄ-ի շրջանակում գործում է միասնական շուկա՝ առանց մաքսային և այլ տեսակի արհեստական խոչընդոտների, ինչը Հայաստանի համար ստեղծում է լայն հնարավորություններ։ Հայաստանը այս շուկայից ստանում է շատ զգալի տնտեսական օգուտներ՝ արտահանման, արտադրության և ներդրումների տեսանկյունից։ Հայկական արտադրանքը իր որակական հատկանիշներով և ճանաչելիությամբ առավելապես համապատասխանում է հենց ԵԱՏՄ շուկային։ Մինչդեռ եվրոպական կամ այլ հեռավոր շուկաներում Հայաստանի տնտեսության և հայկական արտադրանքի լուրջ ներկայություն ակնկալելը այսօր դժվար է․ այնտեղ գործում են այլ որակական չափանիշներ, տարբեր տեխնիկական և կարգավորիչ պահանջներ, իսկ հայկական արտադրանքը շատ հաճախ պարզապես ճանաչված չէ։ Շատ դեպքերում նույնիսկ Հայաստանը որպես արտադրող երկիր բավարար ճանաչում չունի, ինչը լրացուցիչ խոչընդոտ է արտահանման համար։
Բացի առևտրից և արտադրությունից, Ռուսաստանից Հայաստան է մտնում նաև զգալի ֆինանսական հոսք։ Հարյուր հազարավոր հայեր աշխատում են Ռուսաստանում և պարբերաբար մեծ գումարներ են փոխանցում իրենց ընտանիքներին։ Այդ դրամական փոխանցումները լուրջ աջակցություն են ոչ միայն առանձին ընտանիքների, այլև ամբողջ Հայաստանի տնտեսության համար՝ նպաստելով ներքին սպառման և սոցիալական կայունության պահպանմանը։
Էներգետիկ բաղադրիչը ևս առանցքային նշանակություն ունի։ Հայաստանը բնական գազը ստանում է աշխարհի ամենաէժան գներից մեկով, ինչը կարևոր աջակցություն է ինչպես բնակչության, այնպես էլ արդյունաբերության և գյուղատնտեսության համար։ Գազը լայնորեն օգտագործվում է արտադրական գործընթացներում, և դրա թանկացումը անմիջապես կբարձրացներ արտադրանքի ինքնարժեքը, կթանկացներ ապրանքներն ու ծառայությունները և, արդյունքում, կվատթարացներ մարդկանց կենսամակարդակը։
Բացի դրանից, Ռուսաստանի և ԵԱՏՄ շրջանակում իրականացվում են բազմաթիվ սոցիալական և տնտեսական ծրագրեր՝ նախադպրոցական և դպրոցական սննդի ապահովում, Արցախից տեղահանվածների աջակցություն, ատոմակայանի վերականգնման ծրագրեր, երկաթուղային համակարգի պահպանություն և զարգացում, ինչպես նաև այլ ռազմավարական նշանակության նախագծեր։ Այս ծրագրերը Հայաստանի համար բերում են մեծագույն տնտեսական և սոցիալական օգուտներ։
Այս բոլոր գործոնների համադրությունը ցույց է տալիս, որ ԵԱՏՄ-ից և հատկապես Ռուսաստանից հրաժարվելը Հայաստանի համար կնշանակեր ոչ թե ուղղակի արտաքին քաղաքական ընտրություն, այլ ծանր տնտեսական հարված»,-նշում է Բաբուխանյանը՝ հավելելով, որ այս կապերից զրկվելու պարագայում երկրի տնտեսությունը կհայտնվեր լուրջ ճգնաժամի առաջ՝ կորցնելով շուկաներ, էներգետիկ առավելություններ և սոցիալական կայունությունը պահպանող կարևոր աղբյուրներ։
Հայաստանի հիմնական ապրանքային շուկան, որտեղ իրականացվում է արտահանումը, Ռուսաստանն է, և այս առումով Հայաստանի տնտեսությունը իրական օգուտներ է ստանում։ Դրան պետք է ավելացնել նաև այն հանգամանքը, որ Ռուսաստանում աշխատող մեր քաղաքացիների կողմից ուղարկվող դրամական փոխանցումները ևս նպաստում են Հայաստանի տնտեսության մեջ ապրանքաշրջանառության աճին։
Այս համատեքստում կարելի է ասել, որ ԵԱՏՄ անդամակցությունը տնտեսական առումով որոշակի օգուտներ է տալիս Հայաստանին։
«Մայր Հայաստան» կուսակցության ղեկավար Անդրանիկ Թևանյանն էլ շեշտում է․« Հայաստանի հիմնական ապրանքային շուկան, որտեղ իրականացվում է արտահանումը, Ռուսաստանն է, և այս առումով Հայաստանի տնտեսությունը իրական օգուտներ է ստանում։ Դրան պետք է ավելացնել նաև այն հանգամանքը, որ Ռուսաստանում աշխատող մեր քաղաքացիների կողմից ուղարկվող դրամական փոխանցումները ևս նպաստում են Հայաստանի տնտեսության մեջ ապրանքաշրջանառության աճին։
Այս համատեքստում կարելի է ասել, որ ԵԱՏՄ անդամակցությունը տնտեսական առումով օգուտներ է տալիս Հայաստանին» ։
Միջազգային ֆինանսական կառույցների կանխատեսումների համաձայն՝ գործող տնտեսական կապերի պահպանման պայմաններում Հայաստանի տնտեսությունը 2026 թվականին կարող է ապահովել ավելի քան 5 տոկոս տնտեսական աճ։ Մասնագետները նշում են, որ ԵԱՏՄ-ի հետ տնտեսական կապերի կտրուկ թուլացումը կամ խզումը կարող է լուրջ ազդեցություն ունենալ գազի գների, լոգիստիկ համակարգերի և վարկային ռեսուրսների վրա։
Միևնույն ժամանակ տնտեսագետները չեն բացառում նոր շուկաների որոնման և Եվրամիության հետ համագործակցության զարգացման հնարավորությունը՝ ընդգծելով, որ այդ գործընթացները պետք է իրականացվեն փուլային և հաշվարկված ձևով՝ առանց առկա տնտեսական կապերի կտրուկ խաթարման։
Մասնագետների համոզմամբ՝ ներկայումս Հայաստանի համար առանցքային հարցը մնում է տնտեսական կայունության պահպանումը, ինչը հնարավոր է միայն գործնական և հավասարակշռված արտաքին տնտեսական քաղաքականության պայմաններում։
