Ինչպես կրկնապատկել բերքատվությունը Հայաստանում. առաջարկվում են պարարտացման նոր համակարգային լուծումներ․ Հրայր Կամենդատյան
Գյուղատնտեսության մեջ պարարտացումը (հատկապես հավասարակշռված, գիտականորեն հիմնավորված պարարտացումը) բերքատվության բարձրացման ամենաարագ և արդյունավետ գործիքն է։ Սակայն Հայաստանում այս ոլորտում առկա է համակարգային խնդիր. պարարտանյութերը հաճախ օգտագործվում են «աչքաչափով», առանց հողի նախնական հետազոտության, ինչը հանգեցնում է կա՛մ հողերի դեգրադացման (աղակալում, թթվայնացում), կա՛մ ֆինանսական անօգուտ ծախսերի։
Ոլորտը հիմնավորապես բարելավելու և այն բարձր բերքի իրական երաշխիք դարձնելու համար անհրաժեշտ է իրականացնել հետևյալ կոնկրետ, համակարգային քայլերը։
1. Հողերի թվային քարտեզագրում և «Ախտորոշում»
Ինչպես բժիշկը չի կարող դեղատոմս գրել առանց արյան անալիզի, այնպես էլ հնարավոր չէ ճիշտ պարարտացնել հողը՝ առանց դրա բաղադրությունը իմանալու։
Հողի անալիզի պարտադիր լաբորատոր համակարգ. Յուրաքանչյուր խոշոր համայնքում կամ տարածաշրջանում պետք է գործեն պետական-մասնավոր մատչելի լաբորատորիաներ, որտեղ ֆերմերը կարող է արագ պարզել իր հողում ազոտի, ֆոսֆորի (P), կալիումի (K) և միկրոտարրերի պարունակությունը, ինչպես նաև հողի թթվայնությունը (pH):
Թվային քարտեզներ (Soil Mapping). Պետական մակարդակով պետք է ստեղծվի ՀՀ գյուղատնտեսական հողերի թվային քարտեզ, որտեղ նշված կլինեն հողերի տիպերն ու դրանցում սննդատարրերի պակասորդը։ Սա թույլ կտա ֆերմերներին առցանց տեսնել, թե կոնկրետ իրենց տարածաշրջանում որ պարարտանյութն է առավել արդյունավետ։
2. Անցում «Խելացի» և Թիրախային Պարարտացման
Ավանդական եղանակով պարարտանյութը հողին շաղ տալը ոչ միայն հնացած է, այլև ունի ցածր օգտակար գործողության գործակից (ՕԳԳ)՝ պարարտանյութի զգալի մասը ցնդում է կամ լվացվում ջրով։
Ֆերտիգացիայի (Fertigation) ներդրում. Սա կաթիլային ոռոգման համակարգի միջոցով ջրի հետ լուծված պարարտանյութի ուղղակի մատուցումն է բույսի արմատին։ Այս մեթոդը բարձրացնում է պարարտանյութի յուրացումը մինչև 80-90% (սովորական 30-40%-ի փոխարեն) և խնայում է թե՛ ջուրը, թե՛ պարարտանյութը։
Տերևային սնուցում (Foliar Feeding). Միկրոտարրերով (ցինկ, բոր, երկաթ և այլն) բույսերի տերևային սնուցման խթանում, ինչը թույլ է տալիս արագ արձագանքել սննդային սովին բույսի ակտիվ վեգետացիայի շրջանում։
3. Օրգանական և Հանքային Պարարտացման Հավասարակշռում
Միայն քիմիական (հանքային) պարարտանյութերի շարունակական օգտագործումը սպանում է հողի միկրոֆլորան և հանգեցնում հողի անապատացման։
Կոմպոստացման և կենսահումուսի (Vermicompost) խթանում. Խրախուսել տեղական անասնապահական թափոնների արդյունավետ վերամշակումը որպես բարձրորակ օրգանական պարարտանյութ։
Կանաչ պարարտացում (Սիդերացիա). Գյուղատնտեսական պրակտիկայում ներդնել սիդերատների (օրինակ՝ առվույտ, կորնգան, մանանեխ) ցանքը, որոնք հետագայում վարվում են հողի մեջ՝ բնական ճանապարհով հարստացնելով այն ազոտով և օրգանական նյութերով։
4. Պետական սուբսիդավորման համակարգի բարեփոխում
Ներկայիս սուբսիդավորման համակարգը հիմնականում ուղղված է միայն ստանդարտ ազոտական պարարտանյութի (ամոնիակային սելիտրա) ձեռքբերմանը, ինչը միակողմանի է։
Դիվերսիֆիկացված սուբսիդավորում. Պետությունը պետք է սուբսիդավորի ոչ թե կոնկրետ մեկ տեսակի պարարտանյութ, այլ առաջարկի «պարարտացման փաթեթներ»՝ կախված կոնկրետ մշակաբույսից (օրինակ՝ պտղատու այգիների, բանջարանոցային կուլտուրաների կամ հացահատիկի համար անհրաժեշտ համալիր NPK պարարտանյութեր)։
Տեղական արտադրության խթանում. Աջակցել Հայաստանում տեղական օրգանական և բակտերիալ պարարտանյութերի արտադրությանը, ինչը կնվազեցնի կախվածությունը ներկրումից և կիջեցնի ինքնարժեքը։
5. Կրթություն և Խորհրդատվություն (Extension Services)
Նույնիսկ լավագույն տեխնոլոգիան չի աշխատի, եթե ֆերմերը չունի համապատասխան գիտելիքներ։
«Դաշտային դպրոցներ» (Field Schools). Պետական ագրո-խորհրդատուների միջոցով իրականացնել գործնական սեմինարներ հենց դաշտերում՝ ցուցադրելով ճիշտ չափաբաժիններով և ժամկետներով պարարտացման արդյունքները։
Պարարտացման թվային ուղեցույցներ. Ստեղծել հասարակ, հայալեզու բջջային հավելվածներ, որտեղ ֆերմերը, մուտքագրելով իր մշակաբույսի տեսակը և հողի տիպը, կստանա պարարտացման ճշգրիտ ժամանակացույցը և չափաքանակները։
Ամփոփիչ միտք.
Պարարտացման ճիշտ մշակույթի ներդրումը թույլ կտա Հայաստանում նույն հողատարածքից ստանալ 1.5-ից 2 անգամ ավելի բարձր և որակյալ բերք՝ միաժամանակ պահպանելով հողի բերրիությունը հաջորդ սերունդների համար։
