Առևտրի ոլորտի ուշագրավ դինամիկան. ինչի՞ մասին են վկայում թվային անհամամասնությունները. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Հայաստանի առևտրի ոլորտը, որը վերջին տարիներին դարձել էր երկրի տնտեսական ակտիվության ամենակարևոր շարժիչներից մեկը, 2026 թվականի հունվար-հուլիս ամիսներին ցույց է տվել զգալիորեն դանդաղեցված զարգացման դինամիկա, ինչը լուրջ մտահոգության տեղիք է տալիս։ ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի հրապարակած տվյալների համաձայն, այս ժամանակահատվածում առևտրաշրջանառության տարեկան աճը կտրուկ նվազել է 4,2 տոկոսից մինչև 0,8 տոկոս՝ հասնելով 3,7 տրիլիոն դրամի կամ մոտավորապես 10,1 միլիարդ դոլարի։
Սա այն դեպքն է, երբ արտաքնապես ոլորտի ծավալային ցուցանիշները կարող են թվալ մեծ ու տպավորիչ, սակայն աճի տեմպի այսպիսի կտրուկ դանդաղումը կառուցվածքային և շրջանակային խոր փոփոխությունների մասին է վկայում։ Առաջին հայացքից 0,8 տոկոս աճը դեռևս դրական ցուցանիշ է, սակայն երբ այն համեմատում ենք նախորդ տարվա 4,2 տոկոսանոց աճի հետ, ակնհայտ է դառնում, որ տնտեսական այս կարևոր հատվածը մտել է լճացման փուլ, ինչը կարող է լուրջ հետևանքներ ունենալ ամբողջ տնտեսության համար՝ հաշվի առնելով առևտրի ոլորտի կենտրոնական դերը Հայաստանի ՀՆԱ-ի ձևավորման, զբաղվածության և բյուջետային եկամուտների ապահովման գործում։
Հետաքրքիր է, որ ընդհանուր պատկերը որոշակիորեն բարելավում են հուլիս ամսվա տվյալները, երբ առևտրաշրջանառությունն աճել է 7 տոկոսով՝ հասնելով 614 միլիարդ դրամի կամ 1,7 միլիարդ դոլարի։ Այս ամսական ցուցանիշը ցույց է տալիս, որ ոլորտը դեռևս պահպանում է վերականգնման ներուժը, սակայն յոթ ամսվա կուտակային պատկերը վկայում է, որ առանձին ամիսների դրական դինամիկան բավարար չէ ընդհանուր միտումը փոխելու համար։ Այսպիսի խոր հակադրությունը՝ ամսական 7 տոկոս աճի և յոթ ամսվա՝ 0,8 տոկոս աճի միջև, հուշում է, որ տարվա առաջին ամիսներին ոլորտն ապրել է լուրջ դժվարություններ, իսկ ամռան ամիսներին սկսել է աստիճանաբար վերականգնվել։
Նման անհամաչափությունն ինքնին վկայում է ոլորտի խոցելիության մասին արտաքին և ներքին գործոնների նկատմամբ, և կարևոր է հասկանալ, թե որոնք են այն խորքային պատճառները, որոնք պայմանավորել են այս դանդաղումը։ Եթե ավելի խոր ուշադրություն դարձնենք ցուցանիշների կառուցվածքին, ապա կտեսնենք, որ տարեկան աճի դանդաղումը առաջին հերթին պայմանավորված է գերիշխող մեծածախ առևտրի շրջադարձով։ Մեծածախ առևտուրը, որը կազմում է Հայաստանի ընդհանուր առևտրաշրջանառության 63,6 տոկոսը, ապրել է կտրուկ փոփոխություն՝ 4 տոկոս աճի տեմպից անցնելով 2,6 տոկոս անկման՝ ապահովելով 2,4 տրիլիոն դրամ կամ 6,4 միլիարդ դոլար եկամուտ։ Սա ոչ միայն քանակական, այլև որակական փոփոխություն է, քանի որ մեծածախ առևտուրը Հայաստանի տնտեսության մեջ ավանդաբար կապված է եղել ներկրման, վերաարտահանման և տարանցիկ առևտրի հետ։
Հայտնի է, որ վերջին տարիներին Հայաստանի առևտրաշրջանառության զգալի աճը մեծապես պայմանավորված էր Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև հակամարտության հետևանքով ձևավորված աշխարհաքաղաքական իրավիճակով, երբ Հայաստանը դարձավ արևմտյան ապրանքների՝ Ռուսաստան հասնելու և հակառակ ուղղությամբ գործարքների կատարման կարևոր կամուրջ։ Այս «զուգահեռ» ներկրումն ու վերաարտահանումը բումի վիճակում պահեցին մեծածախ ոլորտը, սակայն այժմ, երբ այս հոսքերը նվազում կամ նորմալանում են, մեծածախ առևտուրը բնականաբար զգում է դրա բացասական ազդեցությունը։ 2,6 տոկոս անկումը, հավանաբար, այս տարանցիկ հոսքերի նվազման առաջին ակնհայտ դրսևորումն է, և սա պետք է դիտարկել որպես երկարաժամկետ միտումի սկիզբ, քան թե ժամանակավոր երևույթ։
Այս համատեքստում չափազանց նշանակալի է մեծածախ առևտրի դերը ընդհանուր կառուցվածքում։ Երբ առևտրաշրջանառության գրեթե երկու երրորդը կազմող հատվածը անցնում է աճից անկման, դա անխուսափելիորեն ձգում է դեպի ներքև ամբողջ ոլորտի ցուցանիշը, անկախ նրանից, թե մյուս հատվածներն ինչպես են զարգանում։
Ավելի խոր իմաստ ունի մանրածախ առևտրի տարեկան աճի արագացումը՝ 4,5 տոկոսից մինչև 7,1 տոկոս, որն ապահովել է 1,2 տրիլիոն դրամ կամ 3,2 միլիարդ դոլար շրջանառություն։ Մանրածախ առևտուրը համարվում է ներքին պահանջարկի և սպառողական վարքագծի ամենաճշգրիտ ցուցիչներից մեկը, և դրա արագացող աճը ցույց է տալիս, որ հայաստանցի սպառողը շարունակում է ակտիվորեն ծախսել։ Սա կարող է բխել մի քանի գործոններից՝ աշխատավարձերի աճ, դրամական փոխանցումների հոսք, զբոսաշրջության զարգացում, սպառողական վարկավորման ընդլայնում։ Վերջինս, սակայն, երկակի նշանակություն ունի. եթե մանրածախ առևտրի աճը զգալիորեն ֆինանսավորվում է սպառողական վարկերի հաշվին, ապա դա երկարաժամկետ հեռանկարում կարող է հանգեցնել տնային տնտեսությունների գերպարտականության և սպառողական պահանջարկի հետագա կրճատման։
Մյուս կողմից մանրածախ առևտրի աճը, զուգորդված մեծածախի անկման հետ, կարող է վկայել տնտեսության ներքին կողմնորոշվածության ուժեղացման մասին, ինչը որոշակի իմաստով առողջ երևույթ է, քանի որ նվազեցնում է կախվածությունը արտաքին ցնցումներից։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
