Ոչ միայն տարածքային կամ ռազմական մրցակցություն. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Գրենլանդիայի հնարավոր ձեռքբերման կամ դրա շուրջ քաղաքական-ռազմավարական վերահսկողության թեմայի ակտուալ դառնալը վերջին տարիներին պատահական չէ և չի կարող մեկնաբանվել միայն որպես ընդամենը ԱՄՆ վարչակազմի կողմից հնչող էքսցենտրիկ քաղաքական հայտարարությունների արդյունք։ Այն արմատավորվում է գլոբալ աշխարհաքաղաքական վերադասավորումների խորքային տրամաբանության մեջ, որի առանցքային հարթակներից մեկը աստիճանաբար դառնում է Արկտիկական տարածաշրջանը։

Արկտիկան այլևս ընկալվում է ոչ թե որպես աշխարհաքաղաքական քարտեզի ծայրամասային, սառեցված տարածք, այլ որպես նոր մրցակցության կենտրոն, որտեղ միահյուսվում են առևտրային, էներգետիկ, տեխնոլոգիական և ռազմական շահերը։ Այդ համատեքստում Գրենլանդիան, լինելով աշխարհում ամենախոշոր կղզին, դառնում է ոչ միայն աշխարհագրական, այլև ռազմավարական հանգույց, որի նկատմամբ վերահսկողությունը կարող է երկարաժամկետ առավելություն ապահովել գլոբալ ուժային մրցակցության մեջ։

Կլիմայական փոփոխությունները և սառցադաշտերի արագացված հալոցքը Արկտիկայում ստեղծում են նոր իրականություն, որը արմատապես փոխում է համաշխարհային առևտրի քարտեզը։ Հյուսիսային ծովային ուղիները, որոնք նախկինում հասանելի էին միայն սահմանափակ ժամանակահատվածում և հատուկ տիպի նավերի՝ հատկապես սառցահատների համար, աստիճանաբար վերածվում են համեմատաբար կայուն և տնտեսական տեսանկյունից շահավետ տրանսպորտային միջանցքների։ Այս ուղիները թույլ են տալիս Ասիայի և Եվրոպայի, ինչպես նաև Հյուսիսային Ամերիկայի միջև բեռնափոխադրումներն իրականացնել զգալիորեն ավելի կարճ ճանապարհով՝ շրջանցելով Սուեզի ջրանցքը, որը ոչ միայն խոցելի է քաղաքական ճգնաժամերի և անվտանգային միջադեպերի առումով, այլև արդեն ցուցադրել է իր համակարգային սահմանափակումները։

Արկտիկական երթուղիների վերահսկումը նշանակում է ազդեցություն գլոբալ լոգիստիկ շղթաների վրա, իսկ Գրենլանդիան, գտնվելով այդ երթուղիների հանգուցային հատվածում, դառնում է բնական հենակետ դրանց վերահսկման համար։

Չինաստանի աճող հետաքրքրությունը Արկտիկայի նկատմամբ նույնպես պետք է դիտարկել այս տրամաբանության մեջ։ Չինաստանը, չնայած չունի արկտիկական պետության կարգավիճակ, փորձում է իրեն դիրքավորել որպես «մերձարկտիկական» դերակատար և երկարաժամկետ ռազմավարությամբ ներգրավվել տարածաշրջանի տնտեսական և տրանսպորտային նախագծերում։ Նրա համար Արկտիկան ոչ միայն առևտրային ուղիների դիվերսիֆիկացման հնարավորություն է, այլև ապագա էներգետիկ և հումքային ապահովման աղբյուր։ Պատահական չէ, որ վերջին տարիներին ակտիվացել են ռուս-չինական համատեղ նավարկությունները Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսում, որոնք ունեն ինչպես տնտեսական, այնպես էլ քաղաքական-ռազմավարական ենթատեքստ։

Ռազմական տեսանկյունից Արկտիկական տարածաշրջանը առանձնահատուկ նշանակություն ունի ռազմավարական հրթիռների արձակման, վաղ նախազգուշացման համակարգերի և հակահրթիռային պաշտպանության ապահովման համար։ Երկրի կորության և բևեռային երթուղիների առանձնահատկությունների պատճառով Հյուսիսային բևեռի շրջանը համարվում է միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռների հնարավոր ամենակարճ ուղիներից մեկը։ Սա նշանակում է, որ այն պետությունը, որը վերահսկում է Արկտիկայի առանցքային կետերը, ստանում է ոչ միայն պաշտպանական, այլև կանխարգելիչ կարողություններ։ Ռուսաստանը վաղուց է գիտակցել այս հանգամանքը և վերջին տարիներին էականորեն զարգացրել է իր ռազմական ենթակառուցվածքները Արկտիկայի իր հատվածում՝ վերականգնելով խորհրդային շրջանի ռազմաբազաները, ստեղծելով նոր օդանավակայաններ, ռադարային համակարգեր և տեղակայելով մշտական զորամիավորումներ։

Այս քայլերն ուղղված են ոչ միայն սեփական սահմանների պաշտպանությանը, այլև տարածաշրջանում ուժային հավասարակշռության ձևավորմանը։ Այս ֆոնին Գրենլանդիայի դերը ԱՄՆ-ի համար դառնում է առանձնահատուկ։ Կղզին գտնվում է այն ռազմավարական միջանցքում, որով սուզանավերն ու այլ ռազմանավերը կարող են անցնել Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսից դեպի Ատլանտյան օվկիանոս՝ հասնելով Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի ափերին։ Այսպես կոչված GIUK միջանցքը՝ Գրենլանդիա-Իսլանդիա-Միացյալ Թագավորություն գիծը, պատմականորեն կարևոր է եղել ՆԱՏՕ-ի ռազմավարության մեջ, սակայն Արկտիկայի ակտիվացման պայմաններում դրա նշանակությունը բազմապատկվում է։ Եթե այս հատվածում վերահսկողությունը թուլանա կամ անցնի մրցակից ուժերի ձեռքը, ապա դա կարող է լուրջ սպառնալիք ստեղծել ԱՄՆ-ի և նրա դաշնակիցների ծովային անվտանգության համար։ Հետևաբար Գրենլանդիայի նկատմամբ ամերիկյան վերահսկողության խորացումը դիտարկվում է որպես ազգային անվտանգության երկարաժամկետ ներդրում։

Թեև ՆԱՏՕ-ն, ընդհանուր առմամբ, փորձում է ակտիվացնել իր ներկայությունը Արկտիկայում, զարգացնել համատեղ զորավարժությունները և ենթակառուցվածքները, սակայն վերջին տարիների քաղաքական զարգացումները ցույց են տալիս, որ ԱՄՆ-ի մոտ ձևավորվում է ավելի ինքնուրույն և երբեմն միակողմանի մոտեցում տարածաշրջանի նկատմամբ։

Դոնալդ Թրամփի վարչակազմի քաղաքականությունը, ներառյալ Գրենլանդիայի ձեռքբերման շուրջ հնչեցված հայտարարությունները, հենց այս տրամաբանության արտահայտությունն են։ Իսկ դա ցույց է տալիս, որ Վաշինգտոնը պատրաստ է նվազեցնել եվրոպական դաշնակիցների դերակատարումը և ինքնուրույն վերահսկողություն հաստատել այն տարածքների նկատմամբ, որոնք համարում է կենսական իր ռազմավարական գերակայության համար։ Սա նաև վկայում է ՆԱՏՕ-ի ներսում վստահության որոշակի ճգնաժամի մասին, որտեղ ԱՄՆ-ն ավելի քիչ է ապավինում կոլեկտիվ մեխանիզմներին և ավելի շատ՝ սեփական հնարավորություններին։

Վերջապես, Արկտիկայի և հատկապես Գրենլանդիայի շուրջ մրցակցությունն ունի նաև հստակ ռեսուրսային բաղադրիչ։ Տարածաշրջանում առկա են հսկայական՝ դեռևս ամբողջությամբ չուսումնասիրված բնական պաշարներ՝ նավթ, գազ, ինչպես նաև հազվագյուտ մետաղներ, որոնք կենսական նշանակություն ունեն ժամանակակից բարձր տեխնոլոգիաների, էներգետիկ ենթակառուցվածքների և ռազմական արդյունաբերության համար։ Գրենլանդիայի հազվագյուտ մետաղական հանքերը վերջին տարիներին դարձել են միջազգային հետաքրքրության առարկա, քանի որ դրանք կարող են նվազեցնել կախվածությունը Չինաստանից, որն այսօր գերակշռող դիրք ունի այս մետաղների շուկաներում։ Այս իմաստով Արկտիկայի համար մղվող պայքարը ոչ միայն տարածքային կամ ռազմական մրցակցություն է, այլև ապագայի տնտեսության և տեխնոլոգիական ինքնաբավության համար պայքար։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում