Գազի հավանական թանկացման հեռահար ծանրագույն հետևանքները. «Փաստ»
«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Վերջերս ամենաակտիվ քննարկվող թեմաներից մեկը Ռուսաստանից ներկրվող գազի թանկացման թեման է։ Ու այնպես է այս հարցը ներկայացվում, կարծես թե հերթական աննշան խնդիրն է, որը կարելի է լուծել ձեռքի կամ գրիչի մի շարժումով, սակայն իրականում դրա նշանակությունը շատ ավելի լայն է։ Գազի գինը Հայաստանի տնտեսության մեջ պարզապես կոմունալ ծառայության արժեք չէ, որը փոփոխվելու դեպքում ազդեցություն է թողնում միայն բնակչության ամսական վճարների վրա։ Բնական գազը միաժամանակ կենցաղային սպառման, ջեռուցման, էլեկտրաէներգիայի արտադրության, արդյունաբերության, ծառայությունների, գյուղատնտեսության և տրանսպորտի համակարգերի կարևոր բաղադրիչ է, ուստի դրա թանկացումը կարող է տարածվել տնտեսության գրեթե բոլոր շերտերի վրա՝ առաջացնելով երկրորդային և երրորդային ազդեցությունների մի ամբողջ շղթա։
Այդ պատճառով գազի հնարավոր թանկացման հարցը պետք է դիտարկել ոչ միայն այն տեսանկյունից, թե միջին ընտանիքը որքանով ավելի շատ գումար կվճարի ամսական, այլև այն հարցի շուրջ, թե ինչպիսի փոփոխություններ կարող են տեղի ունենալ արտադրության ինքնարժեքում, գնաճի մակարդակում, ձեռնարկությունների մրցունակության, պետական սոցիալական քաղաքականության, էներգետիկ անվտանգության և, ավելի լայն իմաստով, Հայաստանի տնտեսական կայունության վրա։
Գազի թանկացման առաջին և ամենաակնհայտ հետևանքը բնակչության ծախսերի աճն է։ Եթե սակագինը բարձրանում է, ընտանիքը ստիպված է նույն քանակությամբ գազի դիմաց ավելի շատ վճարել։ Սակայն խնդիրը դրանով չի սահմանափակվում։ Գազը Հայաստանում հատկապես կարևոր է ցուրտ ամիսներին, երբ այն օգտագործվում է բնակարանների և առանձնատների ջեռուցման համար։ Այսպիսով, գազի սակագնի բարձրացումը կարող է հատկապես ծանր ազդեցություն ունենալ ձմռանը, երբ ընտանիքների էներգետիկ ծախսերը բնականորեն արդեն իսկ բարձրանում են։
Եթե ընտանիքի եկամուտը չի աճում գազի սակագնի աճին համարժեք, ապա լրացուցիչ վճարը պետք է ֆինանսավորվի կամ այլ սպառման կրճատման, կամ խնայողությունների օգտագործման, կամ պարտքի ավելացման հաշվին։ Սա նշանակում է, որ գազի թանկացումը կարող է նվազեցնել տնային տնտեսությունների տնօրինվող եկամուտը և փոխել նրանց սպառողական վարքագիծը։ Սովորաբար նման իրավիճակում ընտանիքները առաջին հերթին կրճատում են ոչ առաջնահերթ ծախսերը՝ ժամանց, հագուստ, որոշ ծառայություններ, ոչ պարտադիր գնումներ, իսկ ավելի ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքների դեպքում կրճատումները կարող են հասնել սննդի, առողջապահության կամ կրթության հետ կապված ծախսերին։
Այստեղ առաջանում է նաև էներգետիկ աղքատության խնդիրը։ Էներգետիկ աղքատությունը միայն այն իրավիճակը չէ, երբ ընտանիքը չի կարողանում վճարել կոմունալ հաշիվը։ Դա նաև այն վիճակն է, երբ մարդը ստիպված է նվազեցնել բնակարանի ջեռուցումը, որպեսզի կարողանա վճարել այլ անհրաժեշտ ծախսերը։ Ըստ այդմ, եթե գազի գինը բարձրանա, և ընտանիքների մի մասը սկսի ավելի քիչ ջեռուցել բնակարանը, դա կարող է ունենալ առողջապահական և սոցիալական հետևանքներ։ Իսկ եթե ընտանիքները գազից անցնեն ավելի էժան, բայց ավելի վատ վերահսկվող այլ վառելիքների, օրինակ՝ փայտի կամ այլ պինդ վառելիքի, կարող են առաջանալ նաև օդի աղտոտման, անտառային ռեսուրսների օգտագործման և բնակարանային հրդեհների ռիսկեր։
Գազի հնարավոր թանկացման հաջորդ և ավելի լայն ազդեցությունը գնաճային ճնշումն է։ Բնական գազը արտադրության մեջ օգտագործվող էներգակիր է, ուստի դրա գնի բարձրացումը կարող է բարձրացնել արտադրողների ծախսերը։ Ձեռնարկությունը կանգնում է երեք հիմնական ընտրության առաջ՝ կլանել լրացուցիչ ծախսը և նվազեցնել սեփական շահութաբերությունը, բարձրացնել իր արտադրանքի գինը կամ կրճատել այլ ծախսերը։ Իրականության մեջ այս երեք մեխանիզմները սովորաբար գործում են միաժամանակ։ Ձեռնարկությունների մի մասը կարող է բարձրացնել գները, մյուս մասը՝ նվազեցնել շահույթի մարժան, իսկ երրորդը՝ կրճատել աշխատուժի, ներդրումների կամ արտադրական ծավալների ծախսերը։ Այդ պատճառով գազի թանկացումը կարող է վերածվել ոչ միայն «գազի գնի», այլև ապրանքների և ծառայությունների գների խնդրի։ Եթե գազը թանկանում է հացի, սննդամթերքի վերամշակման, շինանյութերի, մետաղամշակման, քիմիական արտադրության, ջերմոցային տնտեսությունների, ռեստորանների, հյուրանոցների կամ այլ ոլորտների համար, այդ ոլորտների ինքնարժեքը բարձրանում է։ Արդյունքում սպառողը կարող է ավելի բարձր գին վճարել ոչ միայն գազի, այլև այն ապրանքների համար, որոնց արտադրության կամ մատուցման ընթացքում օգտագործվել է գազ։
Գազի թանկացումը կարող է հատկապես զգալի լինել էներգատար արդյունաբերության համար։ Եթե արտադրական գործընթացում բնական գազը մեծ մասնաբաժին ունի ինքնարժեքում, ապա նույնիսկ համեմատաբար փոքր սակագնային փոփոխությունը կարող է էականորեն փոխել արտադրանքի շահութաբերությունը։ Այդպիսի ընկերությունները ստիպված կլինեն վերանայել իրենց գնային քաղաքականությունը, տեխնոլոգիական գործընթացները և ներդրումային ծրագրերը։ Եթե շուկայում մրցակցությունը թույլ չի տալիս ամբողջությամբ փոխանցել էներգետիկ ծախսերի աճը սպառողին, ձեռնարկությունը կարող է կորցնել շահույթի մի մասը կամ աշխատել վնասով։
Ավելի լուրջ է այն իրավիճակը, երբ հայկական արտադրողը մրցակցում է արտաքին շուկաներում այն ընկերությունների հետ, որոնք ավելի էժան էներգիա են օգտագործում։ Այդ դեպքում գազի թանկացումը կարող է նվազեցնել Հայաստանի արտահանողների մրցունակությունը։ Եթե հայկական արտադրանքի ինքնարժեքը բարձրանում է, բայց միջազգային շուկայում դրա գինը հնարավոր չէ նույն չափով բարձրացնել, արտադրողը հայտնվում է բարդ վիճակում։ Նա կարող է կորցնել շուկայի մի մասը, նվազեցնել արտադրությունը կամ հետաձգել ներդրումները։ Այսպիսով, էներգակիրների սակագնի փոփոխությունը կարող է հասնել նույնիսկ արտաքին առևտրի և արտահանման ցուցանիշներին։
Գազի թանկացման ազդեցությունը կարող է առանձնահատուկ լինել գյուղատնտեսության որոշ ճյուղերում։ Հայաստանը զարգացնում է ջերմոցային տնտեսությունը, որտեղ ջեռուցման ծախսը արտադրանքի ինքնարժեքի կարևոր բաղադրիչ է։ Գազի թանկացումը ջերմոցների համար կարող է նշանակել արտադրության ծախսերի ուղղակի աճ։ Արտադրողը կարող է բարձրացնել բանջարեղենի և այլ ապրանքների գինը, բայց այստեղ նույնպես կա սահման՝ սպառողի վճարունակությունը։ Եթե գինը չափազանց բարձրանա, սպառողը կարող է նախընտրել ներմուծվող ապրանքը, ու տեղական արտադրողի դիրքը կարող է թուլանալ։
Ջերմոցային տնտեսությունների դեպքում կա նաև արտադրության սեզոնայնության հարցը։ Եթե ձմեռային արտադրության համար անհրաժեշտ ջեռուցումը դառնում է չափազանց թանկ, որոշ տնտեսություններ կարող են կրճատել արտադրության ծավալները կամ ընդհանրապես հրաժարվել որոշ սեզոնային ծրագրերից։ Դա իր հերթին կարող է ազդել ներքին շուկայում տեղական արտադրանքի առաջարկի վրա և ավելացնել ներմուծման կախվածությունը։
Գազի հնարավոր թանկացումը կարող է անդրադառնալ նաև էլեկտրաէներգիայի համակարգին։ Հայաստանի էներգետիկ համակարգում բնական գազը կարևոր դեր ունի ջերմային էլեկտրակայանների միջոցով էլեկտրաէներգիայի արտադրության մեջ։ Եթե գազի գինը բարձրանում է, ապա գազով աշխատող էլեկտրակայանի արտադրական ինքնարժեքը կարող է աճել։ Սա կարող է ճնշում ստեղծել էլեկտրաէներգիայի սակագների վրա կամ, եթե սակագինը չի փոխվում, ավելացնել արտադրողների ֆինանսական բեռը։ Հետևաբար, գազի և էլեկտրաէներգիայի շուկաները պետք է դիտարկել փոխկապակցված։
Այստեղ առաջանում է նաև գազի փոխարինման խնդիրը։ Եթե բնական գազը թանկանում է, տնտեսությունը տեսականորեն կարող է անցնել այլ էներգակիրների։ Բայց յուրաքանչյուր այլընտրանք ունի իր արժեքը։ Էլեկտրաէներգիայի օգտագործումը կարող է ավելացնել էլեկտրական ցանցի բեռը։ Փայտի օգտագործումը կարող է մեծացնել բնապահպանական ճնշումը։ Ներմուծվող վառելիքը կարող է մեծացնել արտաքին առևտրի բացասական հաշվեկշիռը։ Վերականգնվող էներգիայի զարգացումը պահանջում է կապիտալ ներդրումներ և ժամանակ։ Հետևաբար, գազի թանկացումը չի նշանակում, որ տնտեսությունը պարզապես «կանցնի ուրիշ վառելիքի»։
Կենցաղային մակարդակում ևս կարող է փոխվել սպառման վարքագիծը։ Մարդիկ կարող են ավելի շատ ուշադրություն դարձնել բնակարանի ջերմամեկուսացմանը, ջեռուցման արդյունավետությանը, ջերմաստիճանի կարգավորմանը և գազի օգտագործման ռեժիմին։ Սա երկարաժամկետ առումով կարող է դրական լինել։ Սակայն կարճաժամկետում սպառման կրճատումը կարող է նշանակել կյանքի հարմարավետության նվազում։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
