Ո՞ր ղեկավարն է ամենից շատ զարգացրել Հայաստանը

«Հայաստան» անունը կապվում է Հայկ նահապետի անվան հետ, որը հայոց երկրի հիմնադիրն է։ Ներկայումս գիտական շրջաններում ընդունված է հայ ժողովրդի ինքնանվանումը կապել խեթական արձանագրություններում հիշատակվող Հայասա երկրի հետ, որը, ենթադրաբար, զբաղեցրել է Փոքր Հայքի արևելյան մասի և Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի տարածքը՝ Արևմտյան Եփրատի ջրահավաք ավազանից մինչև Սև ծով՝ ներառելով Արևելա-Պոնտական լեռները։

Հայկական լեռնաշխարհը հնագույն մարդու նախնական բնակեցման տարածաշրջաններից մեկն է։

Հայաստանը իր պատմության ամբողջ ընթացքում եղել է պատերազմների, վեճերի ու քննադատությունների կիզակետում: Այս ամենը պայմանավորված է եղել Հայկական աշխարհի աշխարհագրական դիրքի ու ռեսուրսների հետ:

Չնայած այս ամենին, պատմության ընթացքում եղել են շատ թագավորներ ու ղեկավարներ, ովքեր շատ լավ կառավարել են երկիրը:

Orer.am-ը ներկայացնում է նրանցից մի քանիսին.

Պապ Արշակունի

 371 թ-ին Ձիրավի ճակատամարտում հայոց բանակը ջախջախել է պարսիկներին: Այս հաղթանակով Պապն ամրապնդել է իր իշխանությունը և հաջորդ տարիներին զբաղվել երկրի ներքին խնդիրներով. վերամիավորել է Հայաստանից անջատված ծայրագավառները, ապա սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանի գլխավորությամբ հայկական զորքերն ազատագրել են Արշակ Բ-ի օրոք Հայաստանից խլված տարածքները, որից հետո Պապն ընդունել է Շապուհ II-ի բարեկամության առաջարկը: Շապուհը ճանաչել է Պապի իշխանությունը, և Հայաստանն առժամանակ զերծ է մնացել Սասանյան տերության ասպատակություններից: Պապն անդրադարձել է նաև Հայ եկեղեցու բարեփոխմանը. կրճատել է վանականների թիվը, նրանց մի մասին պարտադրել է զինվորական ծառայություն, փակել է կուսանոցները, աղքատանոցները, եկեղեցական հողերի զգալի մասը միացրել է արքունականին և վերացրել բնակչությունից գանձվող տասանորդն ու պսակի հարկը: Պապն ստեղծել է մեծաքանակ (90 հզ.) և մարտունակ բանակ:

Խոսրով 3-րդ Կոտակ

Խոսրով 3-րդ Կոտակը գահ է բարձրանում երկրի համար անկայուն իրավիճակում: Գահին փորձում էր տիրանալ Հայոց հյուսիս-արևելյան կուսակալ Սանատրուկ Արշակունին: Միևնույն ժամանակ պարսից Շապուհ արքայի զինակցությամբ ապստամբել էր Հայոց հարավային կուսակալ, բդեշխ Բակուրը: Խոսրովը կարողանում է ճնշել Բակուր բդեշխի խռովությունը, վերամիավորել Աղձնիքն ու անգամ նվաճել Հյուսիսային Միջագետքը։ Նա բնաջնջեց ապստամբ Որդունիների ու Մանավազյանների նախարարական տները, բռնագրավեց նրանց կալվածքները: Խոսրով 3-րդ Կոտակի օրոք ամրապնդվում է Հայոց աշխարհի պաշտպանական հզորությունը, տնտեսությունն ու քաղաքաշինությունը վերելք են ապրում: Կառուցվում է նոր մայրաքաղաք Դվինը։ Նրա հրամանով Գառնի ամրոցից մինչև Դվին կաղնու ծառեր են տնկում և լցնում կենդանիներով: Դրանք աշխարհում առաջին արհեստական անտառներից էին՝ այսօր վերածված Խոսրովի արգելոցի: Խոսրովը ջախջախում է իրեն Արշակունի հորջորջող մազքթաց թագավոր Սանեսանին: 336 թվականին Սասանյանների զորքերը ներխուժում են Հայաստան, թագավորին դավաճանում են Բզնունյաց Դատաբեն նախարարը և Աղձնիքի բդեշխ Բակուրը, սակայն թագավորական զորքերը հաղթում են թշնամուն և ազատագրում երկիրը, իսկ Դատաբենը և Բակուրը մահապատժի են ենթարկվում: Այս ամենից հետո աշխարհատեր նախարարներին հրամայվում է մշտապես մնալ թագավորի հետ Արքունիքում: Թագավորը 337 թվականին կարողանում է դուրս քշել պարսից զորքերը Հայաստանից և վերականգնել երկրի տարածքային ամբողջականությունը։ Խոսրովը խզեց հարաբերությունները Սասանյան Իրանի հետ և ավելի մերձեցավ Հռոեմական կայսրությանը։ Շուտով Շապուհը խոշոր բանակով դարձյալ ներխուժեց Հայաստան։ Հայկական բանակը նրա առաջխաղացումը այս անգամ էլ կարողացավ կասեցնել։ Խոսրովը մահացավ իր նորակառույց մայրաքաղաք Դվինում։

Աշոտ 1-ին Բագրատունի

Աշոտ 1-ինը Բագրատունյաց արքայատոհմի հիմնադիրն է: Աշոտ 1-ինը 855 թվականին դարձել է սպարապետ, իսկ 859 թվականին արաբ խալիֆայից ստացել է նաև Հայոց իշխանի կոչումը, որով նրա վրա էր դրվում հսկա վարչատարածքային միավորի կառավարումը, հարկահանությունը, կազմակերպումը: Ստանձնելով նոր պաշտոնը` նրա առաջին գործը եղավ Հայաստանից գանձվող հարկերի կրճատումը երեք անգամ: Կարճ ժամանակում Աշոտ Բագրատունին համախմբեց երկրի բոլոր ուժերը ու նախապատրաստվեց Հայաստանի անկախության հռչակմանը: Աշոտի թագավորությունը պատրաստվում էր ճանաչել Բյուզանդական կայսրությունը: Հայերին դավանակից Բյուզանդիայից հեռու պահելու համար Մութամիդ խալիֆը 885 թվականին առաջինն է ճանաչում Աշոտ 1-ինին որպես հայոց թագավոր և նրան թագ ու արքայական նշաններ է ուղարկում: Չի ուշանում նաև Բյուզանդիայի պատասխանը. Վասիլ կայսրը նույնպես ճանաչում է Աշոտի թագավորությունը: Այսպիսով հայոց անկախությունը 885 թվականին ստանում է միջազգային ճանաչում: Գահ բարձրանալով` նա արշավեց հյուսիս` կովկասյան լեռնականների վրա, որոնք ասպատակում էին Վիրքը և Աղվանքը: Աշոտ 1-ինը ճնշեց լեռնականներին, իր իշխանությունը վերահաստատեց հյուսիսում և նրանց վրա հսկողություն սահմանելու նպատակով Գուգարքում կառավարիչ նշանակեց իր ավագ որդուն և գահաժառանգին` Սմբատին: 888 թվականին վրաց իշխաններից Գուրամ Բագրատունին փորձեց ոտնձգություններ անել Գուգարքի նկատմամբ, սակայն Աշոտը ճնշեց նրա ելույթը, սպանեց Գուրամին, իսկ նրա տիրույթները բռնագրավեց: Աշոտը տևական ընդմիջումից հետո կարողացավ վերականգնել երկրի պետական անկախությունը և ապագա հզոր տերության հիմքեր կառուցել։

Շարունակելի...