Ի՞նչ «ճանապարհ» է անցել մատիտի պատմությունը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Մատիտը գրաֆիկայի, գծագրության, նկարչության և այլ բնագավառներում կիրառվող ձողաձև գրող գործիք է։ Ձողը պատրաստվում է ածուխից, գրաֆիտից, ինչպես նաև չոր ներկերից և տեղադրվում է փայտից կամ այլ նյութից պատրաստված խողովակի (շրջանակի) մեջ։ Մատիտները լինում են հասարակ և գունավոր։ Ենթադրվում է, որ մատիտի ստեղծման պատմությունը սկսվել է 14-րդ դարից, երբ հայտնվել է «իտալական մատիտը», որը կաշվով փաթաթված կավե սև թերթաքարի ձող էր: Թերթաքարը հետագայում փոխարինվել է այրված ոսկորների փոշով, որոնք իրար էին կպած բուսական սոսինձով: Իսկ մատիտի «նախապապերն» են համարվում կապար-ցինկային և արծաթե ձողերը, որոնք իրնցից ներկայացրել են մետաղալարի կտորներ, որոնց երբեմն նաև բռնակ է ամրացված եղել. դրանք կոչվել են «արծաթե մատիտներ»:

Նման մատիտով գրել դժվար է եղել, քանի որ անհնար է եղել շտկել գրածը, իսկ գրվածքն այնքան էլ պարզ չի ստացվել: 16-րդ դարից սկսած՝ մատիտների պատմության մեջ փոփոխություններ են եղել, հենց այդ ժամանակից են գրաֆիտն սկսել օգտագործել գրելու համար: Կարճ ժամանակում այն այնքան հանրաճանաչ է դարձել, որ արագորեն սկսել են շահագործել «սև կավիճի» եվրոպական բոլոր հանքավայրերը: Դա շարունակվել է մինչև Քեմբերլենդում (Անգլիա) գրաֆիտային հանքավայրի հայտնաբերումը: Անգլիայի միապետը հրամայել է «սև կավիճ» արդյունահանել տարեկան միայն մեկուկես ամիս և արգելել է այն արտահանել արտասահման: Արդյունքում այդ ժամանակաշրջանի Եվրոպայում բոլոր մատիտները ունեցել են անգլիական ծագում, և գներն աճել են:

Միևնույն ժամանակ, ֆրանսիացիները հորինել են «փարիզյան մատիտը», որը բաղկացած էր սև մուրից ու թեթև կավից և առանձնանում էր իր հատուկ փափկությամբ: Սկզբում գրաֆիտը օգտագործվում էր միայն նկարելու համար ձողիկների տեսքով, իսկ շրջանակի ստեղծումից հետո սկսել է օգտագործվել նաև գրելու համար: Քոնրադ Գեսների՝ 1560-ական թվականների հանքանյութերի մասին տրակտատը պարունակում է փայտե շրջանակով գրաֆիտային մատիտի առաջին նկարագիրը: Փայտե շրջանակներով մատիտների առաջին զանգվածային արտադրությունը կազմակերպվել է Գերմանիայում: Նյուրնբերգի արտադրողները սկսել են օգտագործել գրաֆիտի, ծծմբի և սոսինձի խառնուրդ:

Նման մատիտների որակը եղել է ավելի վատը, քան մաքուր գրաֆիտինն է, բայց գինը զգալիորեն ցածր է եղել: Մատիտների պատմությունը կտրուկ փոփոխությունների է ենթարկվել 18-րդ դարի վերջին, երբ ֆրանսիացի գյուտարար Նիկոլա Ժակ Կոնտեն առաջարկել է մատիտի ձողերի արտադրության համար օգտագործել խառնուրդ, որն իր մեջ ներառում էր, բացի գրաֆիտից, մուր, կավ, օսլա և ջուր: Բաղադրիչները համատեղելուց հետո այն պետք էր թրծել:

Միևնույն ժամանակ, կազմի մեջ ներառված կավի և գրաֆիտի համամասնությունների փոփոխությունը հնարավորություն է տվել ստանալ տարբեր կոշտության մատիտներ: Գրաֆիտի ավելացմամբ միջուկը դառնում է ավելի փափուկ և մուգ, իսկ կավի քանակի ավելացմամբ՝ պինդ և բաց գույնի: Ընդամենը կես դարում գրաֆիտի հիմքի վրա ստեղծվել են մատիտներ պատրաստելու գրեթե քսան մեթոդ: Օրինակ՝ ավստրիացի Ժոզեֆ Գարդմութը իր մատիտը հորինել է կավի և գրաֆիտի խառնուրդից: Ռուսաստանում Լոմոնոսովն է կազմակերպել փայտե մատիտների արտադրություն Արխանգելսկի նահանգում: 1869 թվականին ամերիկացի Կրոսսը ստեղծել է առաջին մեխանիկական մատիտը՝ տեղադրելով գրաֆիտե միջուկը մետաղական խողովակի մեջ և ստեղծելով հատուկ սարք գրաֆիտի ծայրը անընդհատ դուրս բերելու համար:

Քսաներորդ դարի սկիզբը նշանավորվել է մատիտների ստեղծման ոլորտում բազմաթիվ հայտնագործություններով: Մատիտների գոյության պատմության ընթացքում մատիտի շրջանակը ևս անընդհատ բարելավվել է: Որպեսզի այն չգլորվի սեղանի վրա, այն դարձրել են վեցանկյուն: Այնուհետև վերին ծայրում տեղադրել են ջնջոց: Պլաստմասի գյուտից հետո հայտնվել է փայտի էժան փոխարինիչը: Իսկ մետաղական խողովակով մեխանիկական մատիտի ստեղծումը վերջնականապես լրացրել է մատիտի տեսականին:

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում