Հոգեբանական ամենադաժան փորձարկումները

8 Դեկտեմբեր, 2014 12:08

Հաճախ գիտնականներ շատ մեծ դժավարությամբ են հասնում որևէ երևույթի բացահայտմանը` զոհելով այդ բացահայտումներին ճանապարհին թե՛ մարդկանց, թե՛ կենդանիներին: Orer.am-ը ներկայացնում է հոգեբանության մեջ իրականացված ամենադաժան փորձերի ցանկը: 1.Ձեռքբերովի անօգնականություն Հայտնի հոգեբաններ Սթիվ Մայերը և Մարկ Սելիգմանը իրենց փորձը կատարել են շների վրա 1966 թվականին: Շներին բաժանել են 3 խմբերի: Բոլոր կենդանիներին տեղավորել են վանդակներում: Առաջին խմբին որևէ վնաս չեն հասցրել, որոշակի ժամանակամիջոցից հետո բաց են թողել: Երկրորդ խմբին ենթարկել են էլեկտրական ցնցումների, որոնք պարբերաբար կրկվել են: Այդ ցնցումները կարելի էր դադարեցնել՝ սեղմելով վանդակում գտնվող լծակին: Երրորդ խմբի շներին նույնպես ենթարկել են էլեկտրական ցնցումների, որոնց կանգնեցնել հնարավոր չէր: Որոշ ժամանակ անց, շների մոտ մշակվել է որոշակի ռեակցիա արտաքին ազդակների նկատմամբ: Այդ ռեակցիան ստացել է «ձեռքբերովի անօգնականություն» անունը և այն հիմնված էր այն համոզմունքի վրա, որ շրջակա միջավայրի նկատմամբ կենդանիներն անօգնական են: Արդյունքը հանգեցրեց նրան, որ շների մոտ զարգացավ, այսպես կոչված, կլինիկական դեպրեսսիայի բոլոր նշանները: Երրորդ խմբի շներին տեղափոխել են ազատ վանդակներ, որտեղից շները հեշտությամբ կարող էին փախչել և կրկին սկսել են էլեկտրահարել: Սակայն շներից ոչ մեկը փախչելու նույնիսկ փորձ չի կատարել: Նրանք պարզապես պասիվ արձագանքել են ցավին: Այնպիսի տպավորություն էր, որ շները ցավն ընկալում են որպես անխուսափելի մի բան: Կարծես, կենդանիները դաժան փորձից հասկացել էին, որ մշտական ցավից փախչելն անհնար է, և փորձարարական շներից ոչ մեկը ոչ մի անգամ փախուստի փորձ չի արել:Գիտնականների կարծիքով` շների այս ռեակցիան նման է մարդկանց` սթրեսների նկատմամբ ռեակցիային. մարդիկ նույնպես, մի քանի անհաջող փորձ կատարելուց հետո, դադարում են պայքարել և անօգնական են դառնում: Մի բան դեռևս պարզ չէ. արդյո՞ք այս եզրակացությունն արժեր այնքան շների տառապանքին: 2.Օրգանիզմի վրա թմրանյութերի ազդեցության ուսումնասիրությունները Հարկ է նշել, որ փորձերի մեծ մասը, որոնք շատերը համարում են դաժանություն կենդանիների նկատմամբ, օգնում են հնարել այնպիսի դեղամիջոցներ, որի արդյունքում փրկում են միլիոնավոր մարդկաց կյանքեր: 1969 թվականին իրականացվել է գիտափորձ` պարզելու տարբեր տեսակի թմրանյութերի ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա: Փորձարկման համար օգտագործվել են կապիկները և առնետները, որոնք ֆիզիոլոգիապես առավել մոտ են մարդկանց: Կենդանիներին վարժեցրել են ինքնուրույն ընդունել այնպիսի թմրանյութեր, ինչպիսիք են կոդեինը, մորֆինը, ամֆետամինը, կոկաինը և այլն: Երբ կենդանիներն վարժվեցին և սկսեցին ինքնուրույն ընդունել իրենց չափաբաժինը, նրանց մեծ քանակությամբ թմրանյութ տվեցին և սկսեցին անընդհատ հետևել: Արդյունքում կենդանիները հայտնվեցի շփոթության մեջ: Որոշները փախչելու փորձ արեցին: Ընդ որում` կենդանիներն իրենց վնասվածքներ են հասցրել և ցավ չեն զգացել: Այն կենդանիները, որոն կոկաին են ընդունել, շուտով սկսել են տառապել ոչ միայն ցնցումներից, այլ նաև տեսիլքներից: Կապիկներն այլանդակել են իրենց՝ պոկելով մատերի ֆալանգները: Այն կենդանիները, որոնք կախվածություն էին ձեռք բերել մորֆինի և կոկաինի խառնուրդից, մահացել են թմրանյութերի ընդունման օրվանից 2 շաբաթ անց: Իսկ այն կենդանիները, որոնք «նստել են» ամֆատամինի վրա, դարձել են ճաղատ՝ պոկելով իրենց ամբողջ բուրդը: Կենդանիների նկատմամբ նման դաժանությունը դժվար է արդարացնել նույնիսկ նրանով, որ փորձարկման նպատակը եղել է՝ հասկանալ մարդու օրգանիզմի վրա թմրանյութերի ազդեցության աստիճանը և մշակել թմրամոլությամբ տառապող մարդկանց արդյունավետ բուժումը: 3.«Ավերսիա» ծրագիր 1970-1989 թթ Հարավ-աֆրիկյան Հանրապետության բանակում ամբողջապես իրականացվել է մի ծրագիր, որը խիստ գաղտնի է եղել: Այդ ծրագիրը միտված էր զինվորականների շարքերից մաքրել համասեռամոլներին: Այդ ընթացքում թույլատրվել են բոլոր միջոցները. բուժել են և՛ էլեկտրաշոկային, և՛ քիմիական ամորձատմամբ: Որոշել այն մարդկանց ճշգրիտ թիվը, ովքեր տուժել են ծրագրից, չի հաջողվել: Ըստ զինվորական բժիշկների` տուժել է մոտավորապես 1000 զինվորական: Ղեկավարությունը հանձնարարել է հոգեբաններին համասեռամոլների ամբողջական «մաքրում» կատարել: Այն զինվորականներին, ովքեր չեն ենթարկվել «բուժմանը», ոչ միայն բռնի ստիպում էին ընդունել դեղամիջոցները, այլև ուղարկում էին շոկայի թերապիայով բուժման: Իսկ ոմանց էլ ենթարկել են սեռի փոխման վիրահատության: Զինվորականները, ովքեր ակամա դարձել են փորձի մասնակիցներ, եղել են 16-24 տարեկան: 4.Փոքրիկ Ալբերտը Հոգեբան Ջոն Ուոտսոնն ուսումնասիրել է ֆոբիաների և վախերի բնույթը: Այն ժամանակ, երբ գիտնականը զբաղվում էր երեխաների վախերի ուսումնասիրությամբ, նրան հետաքրքրեց նաև վախի ռեակցիա առաջացնել այն օբյեկտների նկատմամբ, որոնք նախկինում երեխաների մոտ ոչ մի վախ չեն առաջացրել: Գիտափորձն իրականացվել է 1920 թվականին, և դրան մասնակցել է Ալբերտ անունով մի տղա, ով եղել է ընդամենը 9 ամսեկան: Ուոտսոնը երեխայի վրա ստուգել է՝ հնարավոր է վախի ռեակցիա առաջացնել սպիտակ առնետի նկատմամբ այն դեպքում, երբ երեխան այդ կրծողներից ընդհանրապես չէր վախենում: Գիտափորձի համար երեխային վերցրել են մանկատնից և 2 ամսվա ընթացքում նրան ցույց են տվել ոչ միայն սպիտակ առնետ, այլ նաև բամբակ, սպիտակ նապաստակ և Սանտա-Կլաուսի դիմակ՝ սպիտակ գույնի մորուքով: Այդ ժամանակամիջոցի ավարտին երեխային նստեցրել են հատակին և թույլատրել են խաղալ առնետի հետ:Երկու ամիսը լրանալուց հետո երեխային նստեցրել են հատակին և թույլ տվել, որ խաղա սպիտակ առնետի հետ: Երեխան հանգիստ խաղացել է` առանց վախի որևէ նշույլի: Որոշ ժամանակ անց, գիտնականը սկսել է երկաթե մուրճով հարվածել Ալբերտի մեջքին ամրացված մետաղե ափսեին: Այն բանից հետո, երբ հարվածները կրկնվել են, երեխան դադարեցրել է առնետի հետ խաղը և սկսել խուսափել նրանից: Մեկ շաբաթ անց փորձը կրկնել են: Սակայն այս անգամ երեխան ափսեին 5 հարված ստացավ: Երեխան սկսել է լացել՝ տեսնելով առնետին: Անցել է ևս 5 օր: Ուոտսոնը որոշել է փորձել՝ արդյոք երեխան կվախենա նմանատիպ իրերից: Երեխայի ռեակցիան սպասեցնել չտվեց. նա վախենում էր ոչ միայն առնետից , այլ նաև բամբակից, Սանտա-Կլաուսի դիմակից և նապաստակից: Այդ ժամանակ, երբ երեխային ցույց էին տալիս այդ առարկաները, գիտնականը մուրչով չէր հարվածում ափսեին, հետևաբար, բարձր ձայներ չէր առաջացնում: Գիտնականը եկավ այն եզրակացության, որ չափահաս մարդու մոտ վախերը, անհանգստությունը և տարբեր հակակրանքները սկսում են ձևավորվել դեռ վաղ հասակում: Ցավոք սրտիմ փոքրիկ Ալբերտի արհեստականորեն ծնված վախերն այդպես էլ չեն անցնում: 5.Հուսահատության աղբյուրը 1960 թվականին Հարրի Հարլոյը փորձարկումներ է իրականացրել կապիկների վրա: Նա զբաղվել է անհատի սոցիալական մեկուսացման ուսումնասիրմամբ, ինչպես նաև դրանից պաշտպանվելու մեթոդների մշակմամբ: Գիտնականը ձագերին բաժանում էր մայր-կապիկներից և տեղավորում էր վանդակում: Հարրին ընտրում էր միայն այն ձագերին, որոնց մոտ նկատվում էր ավելի ուժեղ հուզական կապ մոր հետ: Ձագին վանդակում պահում էին մեկ տարի, այնուհետև բաց էին թողնում: Շատ կապիկներ ունեին տարբեր հոգեբանական շեղումներ: Եզրակացությունը հետևյալն էր. դեպրեսսիայից հնարավոր չէ պաշտպանել նույնիսկ երջանիկ մանկությունը: Համաձայնվեք, որ նման եզրակացություն կարելի էր նաև կատարել առանց անպաշտպան կենդանիներին ծաղրելու: