«Այս մարդը ուզում է սրբագրել մեր պատմությունը, ազգային հիշողությունը հանել ապագա սերունդների գենետիկ կոդից». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

«Հատկանշական բան պետք է ասեմ. Նիկոլ Փաշինյանի՝ Ապրիլի 24-ի ուղերձում բացակայում է Թուրքիա բառը, ինչը պատահական չեմ համարում։ Նա օգտագործել է «Օսմանյան կայսրություն» եզրույթը, բայց կարող էր օգտագործել, օրինակ՝ «Օսմանյան Թուրքիա»։ Չի օգտագործել՝ կարծելով, որ միգուցե դրանով կբարկացնի Թուրքիայի ղեկավարին։ Փոխարենը գնում է Էրդողանի հետ հանդիպմանը, նրա հեղինակած գիրքը սեղմում իր կրծքին և քծնող հայացքով, ժպիտով նայում Էրդողանին։ Սա է գերադասում Նիկոլ Փաշինյանը»,-«Փաստի» հետ զրույցում ասում է քաղաքագետ Ստեփան Հասան-Ջալալյանը։

Զրուցել ենք ոչ միայն Հայոց ցեղասպանության 111-ամյակին նվիրված պաշտոնական ուղերձի, նույն օրերին Ստեփանակերտի Մայր տաճարի ավերման և Հայաստանի իշխանությունների քար լռության, այլև Արցախյան շարժման «փակման» և «հաստատված խաղաղության» մասին։ Ստեփանակերտի Մայր տաճարի քանդման առնչությամբ քաղաքագետը հիշեցնում է, որ դեռևս 2021 թվականի դեկտեմբերի 7-ին ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանն ընդունել է որոշում, որը պարտադիր կատարման ենթակա որոշում է։ «Այն պարտավորեցնում է Ադրբեջանին ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները պատժելու և կանխելու վանդալիզմի ու պղծման գործողությունները՝ ուղղված հայկական մշակութային ժառանգության, ներառյալ եկեղեցիների և այլ պաշտամունքի վայրերի, հուշարձանների, տեսարժան վայրերի, գերեզմանատների և արտեֆակտների դեմ։ Սա մեջբերում է այդ դատարանի որոշումից։ Դրանից հետո Ադրբեջանն ականջալուր եղե՞լ է այս պարտադիր կատարման որոշմանը։ Ո՛չ։ Հակառակը՝ նա սաստկացնում է մշակութային ցեղասպանությունը Արցախի Հանրապետության տարածքում, և օրերս հավաստի ապացույցներով տեղեկացանք, որ պղծվել և հիմնահատակ ավերվել են Ստեփանակերտի երկու եկեղեցիները։ Իսկ միջազգային հանրությունը լուռ է, ինչպես լուռ էր, երբ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանը մասսայական ոչնչացման զենք՝ ֆոսֆոր էր կիրառում ընդդեմ Արցախի խաղաղ բնակչության։ Կարծում եմ, որ,ամենայն հավանականությամբ, Հայաստանի գործող վարչակազմը որևէ քայլ չի ձեռնարկելու, որովհետև հայտարարել են և շարունակում են պնդել, որ Ադրբեջանի հետ հաստատված է խաղաղություն։ Ընդ որում, չեն ասում՝ պետք է հաստատվի խաղաղություն, ասում են՝ արդեն հաստատված է խաղաղություն, և, ըստ Նիկոլ Փաշինյանի, «այս խաղաղությունը պետք է սնենք, որպեսզի այն ամուր լինի, հարատև լինի և այլն»։ Կարծում եմ՝ սա քաղաքական կարճատեսություն ունեցող վարչակազմի մոտեցում է։ Ուզում եմ կարճ պատմական զուգահեռ տանել. հայոց պատմության նախընթաց շրջանում ունեցել ենք հայկական ավագանի, որը փորձել է հաճոյանալ թշնամուն, սիրաշահել, իբրև թե մեղմել նրա բարկությունը, ագրեսիվ տրամադրվածությունը՝ ընդդեմ Հայաստանի ու հայ ժողովրդի, բայց որքան հայ ավագանին իրեն այդպես է դրսևորել, թշնամին ավելի է սաստկացրել իր հակահայկական քաղաքականությունը, այնքան ավելի է ավերել հայկական հողերը, հայ բնակչությանն ավելի է կոտորել, ցեղասպանության ենթարկել և այլն։ Սա այն քաղաքականությունը չէ, որ պետք է որդեգրել ընդդեմ Թուրքիայի և Ադրբեջանի»,- նկատում է մեր զրուցակիցը։ Նրա խոսքով, Հայաստանի և օկուպանտ ու ցեղասպան, արհեստածին կեղծ կազմավորման՝ Ադրբեջանի միջև չի եղել խաղաղություն, չկա ու չի լինելու այնքան ժամանակ, քանի դեռ ութ կետեր չեն ստացել իրենց լուծումները։ «Առաջին՝ քանի դեռ Ադրբեջանն առանց որևէ նախապայմանի ու անհապաղ չի ազատել Արցախի Հանրապետության սահմանադրորեն ամրագրված տարածքն ամբողջությամբ, երկրորդ՝ քանի դեռ Արցախի հայությունը տիրոջ իրավունքով և կարգավիճակով չի վերադարձել իր բնօրրան, որտեղ իր նախնիները ապրել են մոտավորապես երեք հազար տարի անընդմեջ, երրորդ՝ քանի դեռ Ադրբեջանը առանց որևէ նախապայմանի ու անհապաղ չի ազատել իր կողմից առևանգված և Բաքվի բանտերում ապօրինաբար պահվող բոլոր հայերին, չորրորդ՝ քանի դեռ Ադրբեջանն իր զինված կազմավորման ստորաբաժանումները առանց որևէ նախապայմանի և անհապաղ դուրս չի բերել Հայաստանի Հանրապետության օկուպացրած տարածքներից, հինգերորդ՝ քանի դեռ Ադրբեջանում առկա է ռասայական ատելության հրահրում և ռասիստական կարծրատիպերի տարածում ազգությամբ հայերի նկատմամբ, ներառյալ համացանցում և սոցիալական ցանցերում, ինչպես նաև հասարակական գործիչների և պետական պաշտոնյաների կողմից, վեցերորդ՝ քանի դեռ Ադրբեջանում դպրոցական դասագրքերը խթանում են նախապաշարմունքներ և հրահրում են «ռասայական ատելություն» հայերի հանդեպ, յոթերորդ՝ քանի դեռ Ադրբեջանի հանրային հաստատությունները նպաստում են հայերի նկատմամբ թշնամական տրամադրությունների բորբոքմանը, և վերջինը՝ քանի դեռ Ադրբեջանում հայերի հասցեին պարբերաբար հնչում են ատելության խոսքեր ու նսեմացնող հրապարակային հայտարարություններ։ Քանի դեռ այս կետերն իրենց լուծումները չեն ստացել, ընդ որում՝ ոչ թե առերևույթ, այլ անկողմնակալ դիտորդի համար օբյեկտիվ, անաչառ և համոզիչ լուծումներ, Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև չի լինելու խաղաղություն»։

Իսկ ո՞ւր է մեզ հասցնելու Հայաստանի գործող վարչակազմն իր այս քաղաքականությամբ։ Հասան-Ջալալյանն արձագանքում է՝ փորձում են սրբագրել պատմությունը։ «Նիկոլ Փաշինյանը ոչ մեկ անգամ հայտարարել է՝ իսկ գուցե մեր մեղքն է եղե՞լ, որ Ցեղասպանություն է տեղի ունեցել։ Ուղղակի բառեր չեմ գտնում այս ամենին որակում տալու համար։ Այս մարդը ուզում է սրբագրել մեր պատմությունը, ազգային հիշողությունը հանել ապագա սերունդների գենետիկ կոդից։ Հայ ժողովուրդը նախընթաց դարերում բախվել է սարսափելի մարտահրավերների, երբ փորձել են կոտրել իր գենետիկ կոդը, ջնջել իր հիշողությունը, բայց դա ոչ մեկին չի հաջողվել։ Լիահույս եմ, որ Նիկոլ Փաշինյանին նույնպես սա չի հաջողվելու։ Ուզում եմ նաև հույս և ակնկալիք հայտնել, որ Նիկոլ Փաշինյանի՝ իշխանությունից հեռանալուց հետո նա անխուսափելիորեն պետք է կանգնի Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատարանի առաջ:

Առնվազն Արցախի վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության՝ իրավական ակտերով ստանձնած հանձնառությունները կոպտորեն խախտելու միջոցով Արցախի Հանրապետությունը Ադրբեջանի մաս ճանաչելու մեղադրանքով։ Եթե սա տեղի չունեցավ որևէ պատճառաբանությամբ, ինչպիսին էլ այն լինի, կարող եմ ասել, որ Հայաստանի Հանրապետությունը տեսանելի ապագայում չի դառնալու բոլոր առումներով կենսունակ պետություն։ Նիկոլ Փաշինյանին քրեական դատարանի առաջ կանգնեցնելը բխում է հայկական պետականության պահպանման և դրա շարունակականության ապահովման հույժ կարևորություն ունեցող անհրաժեշտությունից»,- հավելում է քաղաքագետը։

Օրերս Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց նաև, որ Սահմանադրության նոր տեքստում հղում չի լինելու Անկախության հռչակագրին, որի հիմքում են Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման և Արցախյան հիմնահարցերը։ Այս իշխանությունը ոչ մեկ անգամ է ասել, որ Ցեղասպանության միջազգային ճանաչումն իրենց արտաքին քաղաքականության առաջնահերթությունը չէ, իսկ Արցախյան հիմնահարցի մասով Փաշինյանը հայտարարում է՝ փակել են Արցախյան շարժման էջը։ Կարո՞ղ է մեկ քաղաքական գործիչ «փակել» Արցախի հարցը, երբ, ինչպես քաղաքագետ Հասան-Ջալալյանն է նշում, այդ շարժումը մեկ մարդ չի սկսել։ «Այո՛, Արցախյան շարժումը մեկ մարդու նախաձեռնած շարժում չէ։ Դա եղել է համազգային շարժում, ըստ որում՝ չեմ ուզում ընդգծել, որ դա միայն հայ ժողովրդի արցախյան ազգահատվածի նախաձեռնությունն է եղել, գրեթե համահավասար դա սկսվել է նաև Մայր Հայաստանում։ Երբ 1988 թվականի փետրվարի 13-ին շարժումը սկսվեց Ստեփանակերտի Վերածննդի հրապարակում, դրանից օրեր անց Մայր Հայաստանի մեր հայրենակիցները արագ արձագանքեցին արցախահայության արդար պահանջին։ Երևանի և Հայաստանի մյուս քաղաքների հրապարակներն ու փողոցները հեղեղվեցին մարդկանց հոծ բազմությամբ։ Համայն հայությունը ոտքի կանգնեց, սա համազգային պահանջ էր, ընդ որում՝ իրավական ակտերով բոլորովին օրինական պահանջ, ինչին Ադրբեջանն արձագանքեց ուժի կիրառմամբ։ Անդրադառնալով դիտարկմանը, թե հնարավո՞ր է մեկ մարդու հաջողվի փակել Արցախյան շարժման հարցը, վստահաբար պնդում եմ՝ դա անհնար է։ Ադրբեջան-Արցախ կոնֆլիկտն ունի 108-ամյա պատմություն։ Այս տարիների շարժընթացի մեջ եղել են տարբեր հանգրվաններ, երբ քայլեր են ձեռնարկվել, նույնիսկ փաստաթղթեր են ստորագրվել, ընդ որում՝ նաև Ադրբեջանի կողմից, որ, իբրև թե, կոնֆլիկտը կարգավորված է։ Կատարվել է այդպիսի 14 փորձ՝ փաստաթղթային ձևակերպում ստացած, բայց դրանք չեն եղել երաշխիք, որ կոնֆլիկտն ավարտվել է։ Արցախի հայության արդար պահանջն այդ փաստաթղթերի մեջ արտացոլված չի եղել, որոշ ժամանակ հետո այս կոնֆլիկտն իր մասին զգալ է տվել։ Մտածել, որ մեկ մարդ կարող է փակել հակամարտությունը, միամտություն է։ Նիկոլ Փաշինյանը բավական չէ ասում է՝ հակամարտությունը լուծված է, հիմա էլ ասում է, թե չպետք է խոսենք Արցախի հայության վերադարձի մասին։ Արցախի հայության՝ որպես բռնի տեղահանվածների վերադարձի իրավունքը սահմանված է մի շարք միջազգային իրավական ակտերով, մասնավորապես՝ 1948 թվականի դեկտեմբերի 10-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի ընդունած Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրով, 1949 թվականի օգոստոսի 12-ին Ժնևում պատերազմի զոհերի պաշտպանության մասին միջազգային կոնվենցիան կազմող դիվանագիտական կոնֆերանսի ընդունած «Պատերազմի ժամանակ քաղաքացիական բնակչության պաշտպանության մասին» կոնվենցիայով, 1966 թվականի դեկտեմբերի 16-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի ընդունած Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրով։ Այս երեք հիմնարար փաստաթղթերով Արցախի հայությունը, որպես բռնի տեղահանված, ունի վերադարձի իրավունք։ Բացի այդ, Արցախի հայության վերադարձի իրավունքն արձանագրված է 2023 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի ընդունած բանաձևի մեջ, Արդարադատության միջազգային դատարանի 2023 թվականի նոյեմբերի 18-ի՝ պարտադիր կատարման ենթակա որոշման մեջ, Շվեյցարիայի Համադաշնության երկու պալատների ընդունած բանաձևերում, Բելգիայի Թագավորության դաշնային խորհրդարանի ստորին պալատի՝ Ներկայացուցիչների պալատի ընդունած թե՛ 2025 թվականի հուլիսի 17-ի, թե՛ վերջերս՝ ապրիլի 16-ի բանաձևերում, Եվրոպական պառլամենտի՝ 2024 թվականի մարտի 12-ի և հոկտեմբերի 24-ի բանաձևերում։ Այս փաստաթղթերը վկայում են այն մասին, որ նույնիսկ միջազգային հանրությունն այն տեսակետին է, որ այս հակամարտությունը կարգավորված չէ։ Չպետք է խաբենք ինքներս մեզ կամ միմյանց՝ տուրք տալով Նիկոլ Փաշինյանի սին, ոչ համոզիչ հայտարարություններին, թե կոնֆլիկտը կարգավորված է, խաղաղություն է։ Նման բան չկա։ Արցախի բռնի տեղահանված հայության լավագույն շահը իրենց տներ վերադառնալն է՝ տիրոջ իրավունքով և կարգավիճակով, իսկ տվյալ հարցի լուծումը մեկ մարդու որոշելիքը չէ, նույնիսկ, եթե այդ մեկ մարդը զբաղեցնում է երկրի ղեկավարի պաշտոնը»,- եզրափակում է Ստեփան Հասան-Ջալալյանը։

ԼՈՒՍԻՆԵ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում